Kamu Politikaları
Salgın Döneminde İşçi - İşveren Politikaları
31 Ocak 2022
Makaleyi Dinle
Bu özellik tarayıcının yerleşik sesli okuma teknolojisini kullanır
Kapdem Üyesi
Yayınlarımız, etkinliklerimiz ve duyurularımızdan haberdar olmak için abone olun
Her insan kendinden önce beşerî olarak inşa edilmiş fakat sürekli değişen dinamiklerin yer aldığı bir toplumsallığın içerisine doğar. Doğduğumuz andan beri olduğumuz kişiyi ve düşünüş yapımızı şekillendiren ve şekillendirmeye devam eden etkileşimler içerisinde varlığımızı sürdürmekte ve çevremize benzeri etkilerde bulunmaktayız. Modernite içerisinde tüm bu sosyal yapıların üzerimizde oluşturduğu etkilerinin farkında olabilmenin ve artan bireyselleşmenin içerisinde bu etkilerin olumsuz taraflarına karşı bir savunma mekanizması geliştirebilmenin neden bireyler için nefes aldırıcı, hayati bir yaşam becerisine dönüşmek üzere olduğu ise irdelememiz ve günlük yaşantılarımızda sürekli olarak konu etmemiz gereken asıl husustur. Deneme yazımızın ilk bölümünde siyaset bilimi yaklaşımlarına konu olan düşünürlerin toplum sözleşmesi kavramı üzerindeki çeşitli yaklaşımlarına değinirken, ikinci kısımda toplum sözleşmesinin modern dünyada nasıl bireyselliğin gizli bir sözleşmesi halini aldığını ve buna nasıl seyirci kaldığımızı irdeleyeceğiz. Edilgen Özgürlükler ve İnsan Muhakemesi Üzerine: Bizden Önce Bizler İçin: Zgymunt Bauman “Hayat tarzımıza yerleşmiş sürekli rahatsızlıklar ve riskler tarafından eyleme sürülen bizler, dikkatimizi ve çabamızı bu rahatsızlıklar ve risklerin sahici kaynaklarıyla nedensel olarak genellikle bağlantısız olan hedeflere ve amaçlara neden yöneltiriz? Hayat endişelerinin ürettiği enerji, bizim gibi akılcı varlıklar için, nasıl oluyor da “akılcı” hedeflerden saptırılıyor ve sorunun sebeplerini ortadan kaldıracak yerde onları korumak için kullanılıyor?” - ZgymuntBauman Zihinlerimizi bir yer altı metrosuna benzetmekten uzun zamandır kendimi alıkoyamıyorum. Sanki hatırlayamadığımız bir A noktasından neresi olduğunu dahi bilmediğimiz bir B noktasına süregiden bir yolculuğun içinde; günün belli saatlerinde, araladığı kapılarının ardındaki tıklım tıklım düşünce kalabalıkları sebebiyle nefessiz ve hareketsiz kalabilen ve bazı zamanlarda ise sahip olduğu üç veya beş düşünce yolcusuyla durgun birakıntıdaymış gibi raylarının üzerinde süzülen,gün geçtikçe pas tutan bol vagonlu bir lokomotif… İçinde bulunduğu tüneli ve üzerinde yol aldığı bu rayları ise belki de doğduğumuz anda bize imzalatılan bir anlaşma ile kendi kendimize inşa etmişiz. Rotası hiç tekrar etmeyen ve sürekli ilerlemekte olan bu metronun, bazen aynı durakların üzerinden birkaç kez geçtiği, bazen bir daha hiç uğramadığı ve bazense bir durakta daha çok zaman geçirip bazılarını es geçtiği oluyor. İşte böylece düşünce misafirlerimizi bir duraktan öteki bir durakta bırakmak üzere taşıyoruz. Bazılarının ise belki de yolculuğun başından beri bizlerle olduğunu ve henüz ineceği bir durakla karşılaşmadığımızı söylemek mümkün. Tam da bu noktada, uğultuları bir an için bölmek ve ilgiyi üzerine toplamak için gitarını kabından çıkarıp şarkıya giren bir sokak sanatçısı gibi konuya Tolstoy’un bizlere seslendiği şekilde başlamalıyım: “İnsan ne ile yaşar?” Ontolojik tartışmaları bir kenara bırakarak, maddesel dünyadaki her türlü varlığın birbirinin üzerinde az veya çok etkileşim gücü bulunduğunu söyleyebiliriz. İnsanoğlu da bu sistemin bir parçası olarak çevresindeki canlı veya cansız herhangi bir cisimle yaşadığı kaçınılmaz etkileşimlerde, etkiye uğrayan ve etkiye uğratan taraf olmaktadır. Tarihinin her safhasında insanoğlu, benliğine, çevresine ve hayatın anlam arayışına duyduğu ihtiyaç ve merakın, kendisinde yarattığı duygular, güdülenmeler ve etkiler ile sürekli sorular sormuş ve cevaplar aramıştır. Duyguların, aklın, insanın özünün, toplumun, ahlak ve erdemin ne olduğu gibi sosyal olarak inşa edilmiş ve temelinde soyut olan birçok kavramı irdelemiş ve yeniden şekillendirmiştir. Bu sebeple Aristoteles’in insanın doğası için kullandığı “ zoon politikan ” ifadesinin, her türlü varlıkla olan bir sosyalleşmeyi ve etkileşim gücünü kapsadığını düşünmekteyim. Peki Tolstoy’un kitabının satır aralarında gizlenen ve “ahlaki iyilik” olarak yanıtladığı sorusunun cevabının, bu kavramı bizler için anlamlandıran ve aklımızda ona dair genel bir resim oluşturan koşulları var mıdır? Yoksa hepimizin zihinlerinde bu kavrama ait bambaşka resimler mi bulunuyor? S. Freud, mutluluğun büyük ölçüde bastırılmış ihtiyaçların tatmininden geldiğini söyler. Mutluluk böyle bir anlam içerisinde insanın dürtü, güdü ve hisleriyle hareket ederek bu ihtiyaçları karşılamaya yönelik sahip olduğu özgürce eyleme yetisidir. Fakat kimi düşünürler için sahip olunan bu özgürce eyleme yetisi, insanı mutluluktan çok, acı ve olumsuzluklara sürükleyebilecek ve kontrol altında olmadığı takdirde bir kaosu beraberinde getirebilecek bir ihtimalin sebebi olmaktadır. Hobbes’a göre her suç; anlayış kusurları,insan muhakemesindeki bazı hatalar ve daha önce bahsi geçen tutkuların ani bir gücüsebebiyle ortaya çıkmaktadır (Leviathan, Chapter 27). “Hobbes, insanın doğası gereği bencil bir varlık olduğunu düşünür. Ona göre insan, bir taraftan fiziksel ihtiyaçlarını gidermeye çalışırken diğer taraftan çevresindeki insanlara otoritesini kabul ettirmek ve onlara hükmetmek isteyen bir varlıktır. İnsanların doğa durumundaki halleri dikkate alındığında, fiziksel ve zihinsel güç bakımından aralarında bir üstünlüğe sahip olmadıkları, mücadele etmede ve hayatta kalmak bakımından eşit yeteneklerde oldukları anlaşılır. İnsanlar arasındaki bu eşitlik, onların kendi aralarında daima rekabet içinde olmalarına ve sonu gelmez bir savaşa girmelerine yol açar. Savaş hiç kimsenin güvenlikte olmadığı ve yaşama süresini oldukça kısaltan bir durumdur. Böyle bir durum insanların kurtulmak istedikleri istenilmez ve dayanılmaz bir durumdur. İşte, Hobbes’a göre bu, insanları doğa durumunun tehlikelerinden uzaklaşmak ve egemen bir gücün himayesinde kalıcı bir barış ortamı sağlamak için bir sözleşme yapmaya sevk etmiştir (Temaşa Felsefe Dergisi 14, Syf. 110-124).” Locke için ise, bu durum insanın kötücül yönünü özgürlüklerinden ortak bir feragat sonucu bir sözleşme olarakbastırmasıyla değil, herkesin tabi olduğu doğa yasası (a priori) olan akıl yoluyla düşünmesi ve herkesin eşit ve bağımsız olduğunu idrak etmesi ile gerçekleşmektedir (PoliticalEssays, 1997). Rousseau ise "İnsanın toplum sözleşmesiyle kaybettiği şey, doğal özgürlüğü ve elde etmeye çalıştığı ve elde etmeyi başardığı her şey üzerindeki sınırsız hakkıdır; kazandığı şey, medeni özgürlük ve sahip olduğu her şeyin mülkiyetidir.” (The Social Contractor Principles of Political Right. Book I.) şeklinde bu durumu ifade eder. Aslında tüm bu yaklaşımlar, insanların sosyal ve toplumsal olarak yaşayabilmesinin koşulları üzerine düşünceler barındıran, ilişkileri sebep-sonuçlar olarak gerekçelendiren bakış açılarıdır. Bu sebeple bireyin toplum olma süreci, iki farklı insanın aynı kavramlar üzerinde konuşabildiği, nitekim aynı düşünmek zorunda olmadığı ve hatta gerçekleşen etkileşimin her bir insanda aynı kavramlar için farklı ideler yaratabildiği üretici bir süreci doğurmaktadır. İnsanı özgürlüğünden vazgeçmeye iten bir başka durumu da insanın güvende hissetme ihtiyacı olarak tanımlamamız mümkündür. Bauman, güvenliğin insanları tehdit eden üç tür acıya karşı korunma anlamına geldiğini ifade etmektedir: “kendi bünyemizden”, “dış dünyadan” ve “öteki insanlarla olan ilişkilerimizden” kaynaklanan acı (Bireyselleşmiş Toplum, Syf. 61). Nitekim kontrol altında tutulan bir özgürlük, özgürlüğün tanımı gereği içerisinde büyük bir tezat taşımaktadır: “Güvenliksiz özgürlük, özgürlüksüz güvenlik durumunun getireceğinden daha fazla mutsuzluğa yol açar… Özgürlükle güvenlik arasındaki mükemmel bir denge durumu belki de mantıksal bir bağdaşmazlık ve pratik bir imkansızlıktır, ama bizatihi bu da daha iyi bir denge formülü aramanın en güçlü nedenidir (Bireyselleşmiş Toplum, Syf. 61-62).” Bir yandan da kararsızlıktan hoşlanmayan bizler, hayatımız üzerinde bize somut yararlar sağlayabilecek bir düzenin varlığına ve aşkın ya da içkin bir çeşit inançlar dizisine ihtiyaç duyarız. Fakat düzen aynı zamanda kısıtlayıcılığı içerdiği için zaman zaman bunu özgürlüklerimizi tehdit ettiği gerekçesiyle hırpalarız. Kararsız olmamak, özgürce kararlar verebilmek ve eylemlerde bulunmak için karşı konulmaz bir istence sahip olan bizler, aynı zamanda kendimizi sürekli güvende hissetmek ve hayatımızı sürdürürken herhangi bir acı ve tehditle karşılaşmamak istemekteyiz. Peki, sürekli olarak alacaklı olduğumuz bir dünyada sahip olduğumuz bu “irrasyonelliğimizin haz maksimizasyonu” nu bizden çok daha iyi ölçüde karşılayan kişiler ya da grupların var olmadığını söylememiz mümkün mü? Locke’un bana göre iyimserlikle tanımladığı doğa yasasının beşerî etkilerle bir toplum mühendisliğine uğramadığını ve çocukluğumuzdan beri düşünüş biçimimiz üzerinde, irademiz dışında herhangi bir etki yaratmadığını söyleyebilir miyiz? Ortaçağ’da skolastik düşünceye karşı koymuş fakat günümüzde ise giderek dogmatikleşen bilimsel yaklaşımların, hegomonikleşerek alternatif düşünce sistemlerine filizlenme alanları tanımadığı ve deyim yerinde ise “yağmur yağıyorsa yer ıslaktır” tipi kesinlikli önermelerin sistemin yarattığı kurum ve aktörler tarafından ayakta alkışlandığıve tek metot ilan edildiği bir döneme tanıklık etmekteyiz. İnsanların hükmen rasyonalize edildiği, teknolojik gelişmelerin ne pahasına olursa olsun insanoğlunun iyiliğine olduğunu savunan büyük bir ulus üstü tüzellik ile karşı karşıyayken, bu kesinliğin yerini bireyin kendi hayatı özelinde türlü kararsızlıklar ve belirsizlikler olarak göstermesi ise dikkat çekilmesi gereken bir tezatı oluşturmaktadır. Yine de birtakım etki grupları, bireyler için bu belirsizliğin üstesinden gelecek çeşitli başarı ve mutluluk metotlarını formüle edebilecek cüreti kendilerinde bulabilmektedir. Bu da temelde yapılan/yapılmayan tüm eylemlerin sonuçlarının sorumluluğunu bireyin kendisinde araması gerektiği öğretisine dayanan gizli bir baskıyı, belki de dile getirilemeyen bir toplumsal anlaşmayı beraberinde getirecektir. Birey için ise bu durumun öz kabulüne dayanan gerekçe “biraz daha pohpohlayıcı olan, aklın sahnede yerini almasını kabul eden açıklamalardır: Evet, insanlar kendi nüktedanlıklarını, becerilerini ve büyük bir bilgi birikimini kullanırlar, ama arz edilen bilgi hileli ve yanıltıcıdır ve onlara kendi sorunlarının sahici sebeplerini anlamaya çalışmaları için pek az fırsat sunar (Bireyselleşmiş Toplum, Syf. 21). “Yeterince çalışırsancı” ya da “gerçekten istersenci” düşünce kalıpları tamamen yanlışlanamamak ile birlikte çoğunluk için doğru ya da uygulanabilir değildir. Yeterliliğin ölçüsü ve hangi şartlar altında oluştuğu gözler önünde olmayan bir bilgidir. Ayrıca istenci ölçebilecek bir aracın da teknolojik anlamda icadını sabırsızlıkla beklemekteyiz(!). “Fazla manipülasyonun en tehlikeli olduğu an, kültürel olarak üretilmiş hayat formüllerinin ve onların dağıtımına ilişkin toplumsal olarak üretilmiş eşitsizliğin taşıdığı kusurların suçunu, üretilen bu formülleri kullanacak ve ihtiyaç duydukları kaynaklar kendilerine arz edilmiş olan özünde aynı erkek ve kadınlara yüklediği zamandır (Bireyselleşmiş Toplum, Syf. 15.).” İlginç olan nokta kişinin sorumluları tanımlama ve idrakinin önüne geçen açık bir şiddet ya da baskının ona dayatılmayışındadır. Oyun hilelidir ve kazanma ihtimalinin gerçekten var olup olmadığı bir muammadır fakat çevresini kuşatan “ucuz eğlence medyası” ve “aldatıcı tüketici piyasası” kişiyi günümüz toplumunun serbest seçicilerine dönüştürür. Tüketim endüstrisi,ürettiği ürünün kullanım süresini organize edebilecek derecede verimli ve kullanıcıyı bir sonraki tüketime hazırlayacak şekilde harekete geçirici olmayı hedeflerken, bilimselliği bu hedefleri araçsal olarak desteklemek için kullanır. Maruz kalmak ve kabullenmenin eşiğinde hissedilen suç ortaklığı, bireyselleşmenin bir seçenek değil kader olduğunu; seçim özgürlüğü alanında, bireyselleşmekten kaçma ve bireyselleşme oyununa katılmayı reddetme seçeneğinin kesinlikle gündemde olmadığını söylemektedir. Acı çeken ötekilerin yoldaşlığının sağlayabileceği yegâne avantaj, her bir kişiye dertlerle tek başına savaşmanın diğer herkesin de her gün yaptığı şey olduğunu bir kez daha göstermektir… Ancak kişinin başkalarının ortaklığından öğreneceği ilk şey, ortaklığın sağlayabileceği tek hizmetin kişinin kendi onulmaz yalnızlığı içinde nasıl yaşayacağına ilişkin tavsiyesi ve herkesin hayatının, herkesin tek başına yüzleşmesi ve savaşması gereken risklerle dolu olduğudur (Bireyselleşmiş Toplum, Syf. 71-72). “W.I. Thomas’ın dediği gibi insanların doğru olduğunu farz ettikleri bir şey, sonuç olarak (daha kesin biçimde, onların eylemlerinin kümülatif bir neticesi olarak) doğru olma eğilimi taşır. İnsanlar, “X’in hiçbir alternatifi yok” dedikleri zaman, X eylem alanından eylemin “koşulları alanına hareket eder. İnsanlar “yapılacak hiçbir şey yok” dedikleri zaman, gerçekten de yapabilecekleri hiçbir şey yoktur (Bireyselleşmiş Toplum, Syf. 17).” Dolayısıyla bireysel olarak mücadele edebilmek için öncelikle farz etmekten vazgeçmeli ve en azından geçtiğimiz duraklarda zihnimize alacağımız düşünce kalabalıkları konusunda seçici davranmalı, belki de bazı durakları es geçmeyi öğrenmeliyiz. Sahip olduğumuz ve gerçekten de bizler için anlam ifade eden düşünce misafirlerimizi ise doğru duraklara ulaştırmaya çalışmalıyız.Toplumsal olarak ise gerçek etkileşimlerin üretken sürecini hatırlamalı ve belki de tersine bir mühendislik ile bu alanları kayda değer duraklarımız arasında tekrardan inşa etmeliyiz. Vücuda alınan her bir ilacın çeşitli yan etkilere sebep olabileceğini aklımızda bulundurarak tüketim alışkanlığının sağladığı kolaylığı, karşımıza çıkan her bir acı ihtimalinde başvurabileceğimiz dopamin iğnelerimiz olarak görmemeliyiz. Bu yazıda ifade edilen görüşler yalnızca yazara aittir; KAPDEM’in kurumsal duruşunu, editoryal görüşünü ve/veya politik tutumunu yansıtmayabilir. KAPDEM, yayınladığı içerikler aracılığıyla farklı perspektiflerin ifade edilmesini teşvik eder, ancak bu içeriklerde kullanılan bilgi ve üretilerin fikirlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir. The views expressed in this article are solely those of the author and may not reflect the institutional stance, editorial perspective, and/or policy orientation of KAPDEM. While KAPDEM encourages the articulation of diverse perspectives through its published content, it bears no responsibility for the information and intellectual output presented therein; all responsibility lies with the respective authors. Kaynakça: Bauman, Z., Alagon Y. (2015) Bireyselleşmiş Toplum , Ayrıntı Yayınları Hobbes, T., Lin S. (2016) Leviathan , Yapı Kredi Yayınları Geçit, B. (2020) "Thomas Hobbes’da Toplum Sözleşmesi, Egemenlik ve Uyrukluk: Egemenin ve Uyrukların Hak ve Yükümlülükleri Nelerdir?" , Temaşa Erciyes Üniversitesi Felsefe Bölümü Dergisi: 110-124 Locke, J., Goldie M. (1997) Political Essays , Cambridge University Press Rousseau, J.-J., H., C. G. D. (1950). The Social Contract: Anddiscourses, E.P. Duttonand Company, Inc.
Teorik yaklaşımlar içerisinde sıklıkla karşı karşıya getirdiğimiz iki kavrama, yani “para” ve “zaman”a dair insancıl bir değerlendirme sunan Henry David Thoreau, 19. yüzyılda günümüzün egemen iktisat paradigmasına bir alternatif olarak, insanın kendi hayatı ile barışık olmasının temellerini atan bir yaşam rehberini bizler için kaleme almıştır. Kıymetli olanın paradan çok zaman olduğunu yaşadığı deneyimlerle ortaya koymaya çalışan Thoreau, bulunduğu toplumda insanların kendi elleriyle üretmiş olduğu yapay ihtiyaçları karşılama çabalarını amacından sapmış uğraşlar olarak görmektedir. İnsanın temel ihtiyaçlarını karşılaması haricinde geriye kalan zamanın efendisi olduğunu; bu vakti doğayı ve hayatı deneyimlemek için kullanması gerektiği kanaatindedir. 21. yüzyıl tüketim toplumu ise Thoreau’nun yaklaşımı çerçevesinde daha çok yapay ihtiyaç ve daha karmaşık bir ücret-emek-insan ilişkisini beraberinde getirmektedir. Bu deneme yazısında Thoreau’nun alternatif iktisat modelinin ve tüketim toplumu içinde yaşıyor olmanın modern dünya insanı üzerine etkilerine değineceğiz. Deneme yazısının ilk bölümünde Thoreau’nun hayat felsefesi ve Walden Gölü yakınlarında gerçekleştirmiş olduğu hayat deneyimine değinirken, son kısımda insanın günümüz toplumunda ne gibi açmazların içinde yer aldığını ve yaşadığı sıkıntıların nasıl tek sorumlusu haline dönüştürüldüğüne değineceğiz. Edilgen Özgürlükler ve İnsan Muhakemesi Üzerine Alternatif İktisat: Henry David Thoreau “ Öğleden öncelerimi ve öğleden sonralarımı topluma satacak olursam birçoğumuzun yaptığı gibi, uğruna yaşayacak bir şeyim kalmayacağı kesin. Bir insanın çok çalışkan olabileceğini, yine de zamanını iyi harcayamayacağını belirtmek isterim. Yaşamını kazanmak için yaşamının büyük bir bölümünü tüketen insanın yaptığından daha ölümcül bir ahmaklık olamaz. ” H. David Thoreau Temmuz ayında bayram sebebiyle oluşan boşluktan istifade ederek biraz nefes almak ve ev-ofis arasındaki süregelen günlük döngümü kırmak adına Antalya’ya doğru yola çıkmıştım. Ailem ve ben (onları alıştırdığımdan beri) her fırsatta çadır tatili yapabileceğimiz bir yere gidiyor ve çadır hayatından büyük bir keyif alıyorduk. Yılda sadece birkaç gün elimize geçebilecek bu fırsatı betonların ve asfaltların arasına sıkışarak geçirmek nedense hiç içimize sinmiyordu. Bu fırsatı Ankara’da olan her şeyi, Ankara’da bırakarak geçirilecek ufak bir kaçamak olarak görüyordum. Fakat gerçekte her şeyi geride bırakabiliyor muydum? Emin değilim. Çoğumuzun “Sivil İtaatsizlik” yazısı ile tanıdığı Henry David Thoreau, mütevazı bir hayata sahip, neşeli mizaçlı, kalıpların dışında bir düşünür ve en önemlisi düşüncelerinin pratisyeniydi. Yine de sisteme ve topluma getirdiği eleştirileri bir kenara bırakarak bu yazımızda onun yaşam pratiği ve bu pratiğin günümüze yansıması üzerinde durmayı amaçlıyorum. Yaşadığı çevrede komşularının hayatlarına büyük bir hayret ve akıl almazlık ile tanık olan Thoreau, kendi hayat projesini gerçekleştirmek adına Concord, Massachusetts’teki Walden Gölü kenarına bir kulübe inşa ederek, hayatının 2 yılını burada yalnız bir hayat sürerek geçirdi. Bu macerasına adım atmadan önce, kendisine bir ihtiyaç listesi çıkardı. Bu listede neleri kendi başına yapabileceğine, neleri ise bu macerasını gerçekleştirmeden önce satın alması gerektiğine yer verdi. Kendi ahşap evini inşa etti ve evinin önüne kendi bahçesini kurdu. En önemlisi, yaşamak istediği hayatın sistemini deneme-yanılma yöntemi ile hayata geçirmeye koyuldu. Yaşadığı tecrübeleri aktarmak için kaleme aldığı Walden isimli kitabında amacının, “… ormana hayatımı kasıtlı bir şekilde yaşamak yerine, onun en temel gerçekleriyle yüzleşmek ve ölüme yaklaştığımda zaten hiç yaşamadığımı fark etmek yerine bu hayatın bana öğrettiği şeyleri öğrenip öğrenemeyeceğimi görmek için gitmiştim. Hayat çok kıymetli olduğundan vaktimi ondan başka bir şeyi yaşayarak harcamak istememiştim .” (Walden, Syf. 101) olduğunu ifade eder. Hayatının temel ilkesi basitlik olan bu adam, günümüzde çoğu insan için tahammül edilemeyecek bir konforsuzluk olarak görülecek bu deneyimi ne kimseye bir şey kanıtlamak ne de toplumsal bir fayda yaratmak amacıyla yapmıştı. Düşüncesi ve hayat pratiği birbiri ile özdeşleşen, basitleşmeyi savunan ve beşeri ihtiyaçlarından arınmış bu insanın günümüzün hegemonik iktisat paradigmasına yarattığı tehdidin gerçekliğini bir düşünün. Doğanın ona sundukları ile şehirdeki komşularından daha varlıklı bir hayat sürdüğüne canı gönülden inanan bir adam için “Kapitalizm” bir kelime olmaktan başka ne ifade edebilirdi ki? Emeğini satarak ihtiyaçlarını karşılamasına yarayacak olan metayı, ona dikte eden bir sisteme ve onun emekçi temsilcilerine karşı insanın temel ihtiyaçlarını kendi kendine karşılayabileceğini ve bunun için emeğini satmasına gerek olmadığını savunmaktaydı. Thoreau, bu yolla insanın kendi zamanının efendisi olabileceğini ve emeğini satmayarak güneş ışığını, kuşların sesini, ektiği bir bitkinin yeşermesine tanıklık etmenin verdiği keyfi satın alabileceğini ifade etmekteydi. Concord’da çiftçilik ile uğraşan komşularının sürekli yorgun, neşesiz ve endişeli olduğunu ifade ederken; onların tüm zamanlarını sanki büyükbaş hayvanlarını doyurmak için harcadıklarını ve çitlerin arasında yaşayan hayvanlarının onlardan daha özgür olduğunu düşünmekteydi. Toplumsal çalışma düzeninin içinde yaptığı işten keyif alan insanlara bir parantez açarak, yaptığı iş sebebiyle sürekli şikâyette bulunan insanlara hem kitabını yazarken hem de şehir hayatını deneyimlerken seslenmeyi denedi. Yaşamanın bir noktadan çıkabilecek çizgi sayısı kadar çok yolu olduğunu ve bu sebeple de dünyada bu yolların fazlalığı kadar çeşitli insanların da olmasını arzulardı. Fakat bir yandan da insanların, başkalarının ayak izleriyle oluşturduğu yollardan bir saniye bile tereddüt etmeden geçişini, geleneğin ve tekdüzeliğin içine kendini nasıl kaptırdığını görüp hayret ederdi. Yine de ABD’li bir Nasreddin Hoca misali insanlara hayat yolunu, kederlenmeye övgüler düzmek yerine komşularını uyandırabilecekse sabahları tüneğe konan horozlar gibi şiddetle böbürlenerek gösterişsiz ve sade bir şekilde yapıyordu (Yeteri Kadarsa Çoktur, syf. 63). Hayat görüşüne duyulan şaşkınlığa göstermiş olduğu şaşkınlığı ve kendisine/insanın kendine yeterliliğine duyduğu samimi, doğal özgüveni, onun alternatif ve özünde insan doğasına uygun olan bir iktisadi yaklaşımın temellerini atmasına sebebiyet verdi. Eğer yaşamınızı, doğaya göre şekillendirirseniz, asla fakir olamayacaksınız; eğer insanların görüşlerine göre şekillendirirseniz, asla varlıklı olamayacaksınız (Seneca, Dialogues and Esssays, Syf. 41, 85.). Şimdi ise düşüncelerimize ters olmasına rağmen, “Bu düzen böyle gitmez!” diyerek başlayan bütün cümlelerimizi, kendimize karşı birtakım zorunlulukları bahane ederek nasıl bastırdığımızı anımsayalım. Biliyorum hepimizin aklından; kendini karşısına çıkan ilk fırsatta içinde bulunduğu durumdan kurtarmak istediği ve zaten göstermiş olduğu tüm çabaların temelde yatan amacının bu olduğu geçiyor. İşte tam bu anda, Antalya’ya 3 saatlik bir yolumuz kaldığında cebimdeki telefonun beni ne kadar huzursuz hissettirdiğini fark ediyorum. Herkese her an ulaşabilir olmanın verdiği rahatlığı ile her an ulaşılabilir olmanın verdiği huzursuzluğu aynı anda cebimde tutuyorum. Kendimi, alabileceğim bir e-posta sebebiyle Antalya sıcağında, düzgün çekmeyen bir internet bağlantısı ile aciliyeti olduğu beyan edilen bir işi yetiştirmeye çalışabileceğim bir senaryo ihtimalinin içinde buluyorum. Düşüncelere dalıyor, yaşadığım andan uzaklaşıyor ve Ankara’da bıraktığımı sandığım şeylerin, aslında kartopu etkisiyle beni bir hafta sonra nasıl karşılayacağını hayal ediyorum. Gerçekleşmesi meçhul olan bir ihtimal sebebiyle kendimi, dinlenmek için çıktığım yolun başında, istemediğim bir tezattın içinde buluyorum. Peki, kendime bunu ben mi yapıyorum ve bunu kendime yapıyorsam farkında olmama rağmen devam ettirmeye mecbur muyum? Dünya üzerinde hayatımızı yaşamamızdan daha acil ne tür bir iş olabilir? “ Yaşadığımız tüketim toplumunda, halihazırda en son piyasa arzlarınca tavsiye edilen ve ücretli veya gönüllü piyasa sözcülerince övülen yaşam tarzını kopya etme arzusu (ve bunun sonucunda da kişinin kimliğini ve kamusal kişiliğini sürekli olarak onarma zorunluluğu) artık baskıyla ilişkilendirilmemektedir. Bilakis bütün bunlar (pohpohlayıcı ve sevindirici) kişisel özgürlüğün dışavurumları olarak algılanır. Kişi bu özgürlüğün ne kadar sınırlı olduğunu ise parkuru sahiplenen, yöneten, girişleri tutan ve yarışçıları koşuya sevk eden şeylerin ne kadar güçlü olduğunu ancak ilelebet tamamlanamayacak bir kimliği kovalamaktan vazgeçmeye çalıştığında ya da bu kovalamacadan dışlanıp defedildiğinde öğrenecektir .” (Yaşam Sanatı, syf. 105) Tüketim toplumu, bize, süreklilik halinde satın alma zincirleri, devasa sayılarda ürün çeşitliliği ve daha önce ihtiyacımız olduğunu bilmediğimiz ihtiyaçların icat edilmesi gibi hizmetler sunarak kişisel alanımızı kendi reklam panosuna çevirmeyi başarmıştır. Biz insanlar ise verilen mesajın iletişim kanalı olarak her gün birbirimize çeşitli firmalardan derlediğimiz ürün kataloglarımızı sunmaktayız. Yeni trendler, hızlı gelişen teknolojiler ve hızla değişen bir gündemin içinde hayatta kalmanın açlık veya tokluk ya da ekmek veya su ile ilgisi kalmadığını söyleyebiliriz. Artık çevrimiçi olduğumuz sürece var olduğumuz ve tükettiğimiz sürece de çevrimiçi olduğumuzu kabullenmemiz gerekiyor. Thoreau’nun deyimi ile başkalarının ayak izini takip etmek bir yana dursun, aynı anda adım atmaya çalışmak neredeyse toplumsal bir mecburiyet olarak nitelendirilebilir ve geriden gelen bir kişinin karşılaşacağı manzara, patika bir yoldan çok 5 şeritli bir otobana benzeyecektir. “ Bugün Maine’le Texas arasına manyetik telgraf telleri çekmek için harıl harıl çalışıyoruz ama Maineli ile Texaslının birbirine söyleyecek önemli bir şeyleri olup olmadığını hiç düşünmüyoruz… Yani biz, sanki esas amacımız manalı değil de hızlı konuşmakmış gibi hareket ediyoruz (Walden, syf. 61).” Bununla birlikte “sürekli tüketim durumunda olmak” dışında neyi tükettiğimizin de giderek bir önemi kalmamaktadır. Varoluşun sürdürülebilmesinin özünün bulandırıldığı bir düzlem içerisinde, beşerî ihtiyaçlarımızın olmazsa olmazlarımıza dönüştüğü ve temel ihtiyaçlarımıza ulaşmak adına doğrudan harcanacak emeğin ise burun kıvrılan, lümpen çaba olarak algılandığı bir dönemin içindeyiz. Artık besinler bizim için başkaları tarafından fabrikalarda işlenip paketleniyor, kıtalar arasında seyahat ediyor, market raflarında sergilenip afiyetimize sunuluyor. Yüzlerce film ve dizi bizler için çekiliyor, tek bir bilgisayar komutuyla sanal AVM’ler kapılarını bizler için aralıyor. Geçtiğimiz yüzyıllarda kraliyet ailesi mensuplarına hizmetkârları tarafından sağlanamayan bu hizmet; bu fırsat kaçmaz ürünleriyle, gün içinde teslim kargolarla, otomatik ödeme talimatlarıyla her birimizin emrine amade! Eğer özgürlüğü sadece tüketilecek şeylerin çeşitliliği olarak algılıyorsak, böylesine bir pohpohlayıcı özgürlüğe sahip olduğumuz için şanslı hissediyor olmalıyız. Şimdi, bize düşen görev ise özgürlüğümüzü sürekli kılabilmenin bir yolunu bulmaktan geçiyor. Tüketim toplumunun reklam panolarına dönüşen bizler, kendimizi satın alınan ve daha fazla ücret alabilmek adına özgeçmişlerimizi “en az X yıl kadar” ibaresiyle geliştirmeye mecbur olan nesneler olarak nitelendirebiliriz. Bu sayede bugüne kadar yaptıklarımız ve yapmadıklarımız tamamıyla bizim mesuliyetimiz altında olur. İstenilen hedefe ulaşılamadığında ise gönül rahatlığı ile kendimizi suçlayabiliriz. Durmak ve soluklanmak sonu gelmez bir pişmanlık ve suçluluk hissine sebep olur. Beklemek ise hastalıklı bir eylemdir. Bulunduğumuz kulvarda bir an için durup etrafı izlemek ya da dinlenmek istersek yarışın gerisinde kalacağımızdan ya da birinin arkadan gelip bize çarpıp geçeceğinden korkabiliriz. Böylece bizim dışımızda gerçekleşen şeylerin içinde kendi hata paylarımızı ararken kendimizi, gerçekte bize ait tek şeye sırt çevirirken buluruz. Suratıma vuran o nemli havada, sabahın ilk ışıklarıyla birlikte uyumayı, Thoreau’yu ve hayatı düşünüyor, dile getirdiğim tüm sorularımın cevaplarını başka bir bahara erteliyordum. Bu yazıda ifade edilen görüşler yalnızca yazara aittir; KAPDEM’in kurumsal duruşunu, editoryal görüşünü ve/veya politik tutumunu yansıtmayabilir. KAPDEM, yayınladığı içerikler aracılığıyla farklı perspektiflerin ifade edilmesini teşvik eder, ancak bu içeriklerde kullanılan bilgi ve üretilerin fikirlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir. The views expressed in this article are solely those of the author and may not reflect the institutional stance, editorial perspective, and/or policy orientation of KAPDEM. While KAPDEM encourages the articulation of diverse perspectives through its published content, it bears no responsibility for the information and intellectual output presented therein; all responsibility lies with the respective authors. Kaynakça: Thoreau, H. D., Ercan, E. C., (2017) Walden - Ormanda Yaşam. Zeplin Kitap. Seneca, L. A., Davie, J., Reinhardt, T. (2008). Dialogues and essays . Oxford University Press. Bauman, Z., Sarı, A. (2017). Yaşam Sanatı . Ayrıntı Yayınları. Alexander, S., Şeremet, I., (2018). Yeteri Kadarsa Çoktur-Thoreau'nun Alternatif İktisadı. Heretik Yayıncılık
Makaleyi Dinle
Bu özellik tarayıcının yerleşik sesli okuma teknolojisini kullanır
Yayınlarımız, etkinliklerimiz ve duyurularımızdan haberdar olmak için abone olun
Kapdem Üyesi
Yayınlarımız, etkinliklerimiz ve duyurularımızdan haberdar olmak için abone olun
Her insan kendinden önce beşerî olarak inşa edilmiş fakat sürekli değişen dinamiklerin yer aldığı bir toplumsallığın içerisine doğar. Doğduğumuz andan beri olduğumuz kişiyi ve düşünüş yapımızı şekillendiren ve şekillendirmeye devam eden etkileşimler içerisinde varlığımızı sürdürmekte ve çevremize benzeri etkilerde bulunmaktayız. Modernite içerisinde tüm bu sosyal yapıların üzerimizde oluşturduğu etkilerinin farkında olabilmenin ve artan bireyselleşmenin içerisinde bu etkilerin olumsuz taraflarına karşı bir savunma mekanizması geliştirebilmenin neden bireyler için nefes aldırıcı, hayati bir yaşam becerisine dönüşmek üzere olduğu ise irdelememiz ve günlük yaşantılarımızda sürekli olarak konu etmemiz gereken asıl husustur. Deneme yazımızın ilk bölümünde siyaset bilimi yaklaşımlarına konu olan düşünürlerin toplum sözleşmesi kavramı üzerindeki çeşitli yaklaşımlarına değinirken, ikinci kısımda toplum sözleşmesinin modern dünyada nasıl bireyselliğin gizli bir sözleşmesi halini aldığını ve buna nasıl seyirci kaldığımızı irdeleyeceğiz. Edilgen Özgürlükler ve İnsan Muhakemesi Üzerine: Bizden Önce Bizler İçin: Zgymunt Bauman “Hayat tarzımıza yerleşmiş sürekli rahatsızlıklar ve riskler tarafından eyleme sürülen bizler, dikkatimizi ve çabamızı bu rahatsızlıklar ve risklerin sahici kaynaklarıyla nedensel olarak genellikle bağlantısız olan hedeflere ve amaçlara neden yöneltiriz? Hayat endişelerinin ürettiği enerji, bizim gibi akılcı varlıklar için, nasıl oluyor da “akılcı” hedeflerden saptırılıyor ve sorunun sebeplerini ortadan kaldıracak yerde onları korumak için kullanılıyor?” - ZgymuntBauman Zihinlerimizi bir yer altı metrosuna benzetmekten uzun zamandır kendimi alıkoyamıyorum. Sanki hatırlayamadığımız bir A noktasından neresi olduğunu dahi bilmediğimiz bir B noktasına süregiden bir yolculuğun içinde; günün belli saatlerinde, araladığı kapılarının ardındaki tıklım tıklım düşünce kalabalıkları sebebiyle nefessiz ve hareketsiz kalabilen ve bazı zamanlarda ise sahip olduğu üç veya beş düşünce yolcusuyla durgun birakıntıdaymış gibi raylarının üzerinde süzülen,gün geçtikçe pas tutan bol vagonlu bir lokomotif… İçinde bulunduğu tüneli ve üzerinde yol aldığı bu rayları ise belki de doğduğumuz anda bize imzalatılan bir anlaşma ile kendi kendimize inşa etmişiz. Rotası hiç tekrar etmeyen ve sürekli ilerlemekte olan bu metronun, bazen aynı durakların üzerinden birkaç kez geçtiği, bazen bir daha hiç uğramadığı ve bazense bir durakta daha çok zaman geçirip bazılarını es geçtiği oluyor. İşte böylece düşünce misafirlerimizi bir duraktan öteki bir durakta bırakmak üzere taşıyoruz. Bazılarının ise belki de yolculuğun başından beri bizlerle olduğunu ve henüz ineceği bir durakla karşılaşmadığımızı söylemek mümkün. Tam da bu noktada, uğultuları bir an için bölmek ve ilgiyi üzerine toplamak için gitarını kabından çıkarıp şarkıya giren bir sokak sanatçısı gibi konuya Tolstoy’un bizlere seslendiği şekilde başlamalıyım: “İnsan ne ile yaşar?” Ontolojik tartışmaları bir kenara bırakarak, maddesel dünyadaki her türlü varlığın birbirinin üzerinde az veya çok etkileşim gücü bulunduğunu söyleyebiliriz. İnsanoğlu da bu sistemin bir parçası olarak çevresindeki canlı veya cansız herhangi bir cisimle yaşadığı kaçınılmaz etkileşimlerde, etkiye uğrayan ve etkiye uğratan taraf olmaktadır. Tarihinin her safhasında insanoğlu, benliğine, çevresine ve hayatın anlam arayışına duyduğu ihtiyaç ve merakın, kendisinde yarattığı duygular, güdülenmeler ve etkiler ile sürekli sorular sormuş ve cevaplar aramıştır. Duyguların, aklın, insanın özünün, toplumun, ahlak ve erdemin ne olduğu gibi sosyal olarak inşa edilmiş ve temelinde soyut olan birçok kavramı irdelemiş ve yeniden şekillendirmiştir. Bu sebeple Aristoteles’in insanın doğası için kullandığı “ zoon politikan ” ifadesinin, her türlü varlıkla olan bir sosyalleşmeyi ve etkileşim gücünü kapsadığını düşünmekteyim. Peki Tolstoy’un kitabının satır aralarında gizlenen ve “ahlaki iyilik” olarak yanıtladığı sorusunun cevabının, bu kavramı bizler için anlamlandıran ve aklımızda ona dair genel bir resim oluşturan koşulları var mıdır? Yoksa hepimizin zihinlerinde bu kavrama ait bambaşka resimler mi bulunuyor? S. Freud, mutluluğun büyük ölçüde bastırılmış ihtiyaçların tatmininden geldiğini söyler. Mutluluk böyle bir anlam içerisinde insanın dürtü, güdü ve hisleriyle hareket ederek bu ihtiyaçları karşılamaya yönelik sahip olduğu özgürce eyleme yetisidir. Fakat kimi düşünürler için sahip olunan bu özgürce eyleme yetisi, insanı mutluluktan çok, acı ve olumsuzluklara sürükleyebilecek ve kontrol altında olmadığı takdirde bir kaosu beraberinde getirebilecek bir ihtimalin sebebi olmaktadır. Hobbes’a göre her suç; anlayış kusurları,insan muhakemesindeki bazı hatalar ve daha önce bahsi geçen tutkuların ani bir gücüsebebiyle ortaya çıkmaktadır (Leviathan, Chapter 27). “Hobbes, insanın doğası gereği bencil bir varlık olduğunu düşünür. Ona göre insan, bir taraftan fiziksel ihtiyaçlarını gidermeye çalışırken diğer taraftan çevresindeki insanlara otoritesini kabul ettirmek ve onlara hükmetmek isteyen bir varlıktır. İnsanların doğa durumundaki halleri dikkate alındığında, fiziksel ve zihinsel güç bakımından aralarında bir üstünlüğe sahip olmadıkları, mücadele etmede ve hayatta kalmak bakımından eşit yeteneklerde oldukları anlaşılır. İnsanlar arasındaki bu eşitlik, onların kendi aralarında daima rekabet içinde olmalarına ve sonu gelmez bir savaşa girmelerine yol açar. Savaş hiç kimsenin güvenlikte olmadığı ve yaşama süresini oldukça kısaltan bir durumdur. Böyle bir durum insanların kurtulmak istedikleri istenilmez ve dayanılmaz bir durumdur. İşte, Hobbes’a göre bu, insanları doğa durumunun tehlikelerinden uzaklaşmak ve egemen bir gücün himayesinde kalıcı bir barış ortamı sağlamak için bir sözleşme yapmaya sevk etmiştir (Temaşa Felsefe Dergisi 14, Syf. 110-124).” Locke için ise, bu durum insanın kötücül yönünü özgürlüklerinden ortak bir feragat sonucu bir sözleşme olarakbastırmasıyla değil, herkesin tabi olduğu doğa yasası (a priori) olan akıl yoluyla düşünmesi ve herkesin eşit ve bağımsız olduğunu idrak etmesi ile gerçekleşmektedir (PoliticalEssays, 1997). Rousseau ise "İnsanın toplum sözleşmesiyle kaybettiği şey, doğal özgürlüğü ve elde etmeye çalıştığı ve elde etmeyi başardığı her şey üzerindeki sınırsız hakkıdır; kazandığı şey, medeni özgürlük ve sahip olduğu her şeyin mülkiyetidir.” (The Social Contractor Principles of Political Right. Book I.) şeklinde bu durumu ifade eder. Aslında tüm bu yaklaşımlar, insanların sosyal ve toplumsal olarak yaşayabilmesinin koşulları üzerine düşünceler barındıran, ilişkileri sebep-sonuçlar olarak gerekçelendiren bakış açılarıdır. Bu sebeple bireyin toplum olma süreci, iki farklı insanın aynı kavramlar üzerinde konuşabildiği, nitekim aynı düşünmek zorunda olmadığı ve hatta gerçekleşen etkileşimin her bir insanda aynı kavramlar için farklı ideler yaratabildiği üretici bir süreci doğurmaktadır. İnsanı özgürlüğünden vazgeçmeye iten bir başka durumu da insanın güvende hissetme ihtiyacı olarak tanımlamamız mümkündür. Bauman, güvenliğin insanları tehdit eden üç tür acıya karşı korunma anlamına geldiğini ifade etmektedir: “kendi bünyemizden”, “dış dünyadan” ve “öteki insanlarla olan ilişkilerimizden” kaynaklanan acı (Bireyselleşmiş Toplum, Syf. 61). Nitekim kontrol altında tutulan bir özgürlük, özgürlüğün tanımı gereği içerisinde büyük bir tezat taşımaktadır: “Güvenliksiz özgürlük, özgürlüksüz güvenlik durumunun getireceğinden daha fazla mutsuzluğa yol açar… Özgürlükle güvenlik arasındaki mükemmel bir denge durumu belki de mantıksal bir bağdaşmazlık ve pratik bir imkansızlıktır, ama bizatihi bu da daha iyi bir denge formülü aramanın en güçlü nedenidir (Bireyselleşmiş Toplum, Syf. 61-62).” Bir yandan da kararsızlıktan hoşlanmayan bizler, hayatımız üzerinde bize somut yararlar sağlayabilecek bir düzenin varlığına ve aşkın ya da içkin bir çeşit inançlar dizisine ihtiyaç duyarız. Fakat düzen aynı zamanda kısıtlayıcılığı içerdiği için zaman zaman bunu özgürlüklerimizi tehdit ettiği gerekçesiyle hırpalarız. Kararsız olmamak, özgürce kararlar verebilmek ve eylemlerde bulunmak için karşı konulmaz bir istence sahip olan bizler, aynı zamanda kendimizi sürekli güvende hissetmek ve hayatımızı sürdürürken herhangi bir acı ve tehditle karşılaşmamak istemekteyiz. Peki, sürekli olarak alacaklı olduğumuz bir dünyada sahip olduğumuz bu “irrasyonelliğimizin haz maksimizasyonu” nu bizden çok daha iyi ölçüde karşılayan kişiler ya da grupların var olmadığını söylememiz mümkün mü? Locke’un bana göre iyimserlikle tanımladığı doğa yasasının beşerî etkilerle bir toplum mühendisliğine uğramadığını ve çocukluğumuzdan beri düşünüş biçimimiz üzerinde, irademiz dışında herhangi bir etki yaratmadığını söyleyebilir miyiz? Ortaçağ’da skolastik düşünceye karşı koymuş fakat günümüzde ise giderek dogmatikleşen bilimsel yaklaşımların, hegomonikleşerek alternatif düşünce sistemlerine filizlenme alanları tanımadığı ve deyim yerinde ise “yağmur yağıyorsa yer ıslaktır” tipi kesinlikli önermelerin sistemin yarattığı kurum ve aktörler tarafından ayakta alkışlandığıve tek metot ilan edildiği bir döneme tanıklık etmekteyiz. İnsanların hükmen rasyonalize edildiği, teknolojik gelişmelerin ne pahasına olursa olsun insanoğlunun iyiliğine olduğunu savunan büyük bir ulus üstü tüzellik ile karşı karşıyayken, bu kesinliğin yerini bireyin kendi hayatı özelinde türlü kararsızlıklar ve belirsizlikler olarak göstermesi ise dikkat çekilmesi gereken bir tezatı oluşturmaktadır. Yine de birtakım etki grupları, bireyler için bu belirsizliğin üstesinden gelecek çeşitli başarı ve mutluluk metotlarını formüle edebilecek cüreti kendilerinde bulabilmektedir. Bu da temelde yapılan/yapılmayan tüm eylemlerin sonuçlarının sorumluluğunu bireyin kendisinde araması gerektiği öğretisine dayanan gizli bir baskıyı, belki de dile getirilemeyen bir toplumsal anlaşmayı beraberinde getirecektir. Birey için ise bu durumun öz kabulüne dayanan gerekçe “biraz daha pohpohlayıcı olan, aklın sahnede yerini almasını kabul eden açıklamalardır: Evet, insanlar kendi nüktedanlıklarını, becerilerini ve büyük bir bilgi birikimini kullanırlar, ama arz edilen bilgi hileli ve yanıltıcıdır ve onlara kendi sorunlarının sahici sebeplerini anlamaya çalışmaları için pek az fırsat sunar (Bireyselleşmiş Toplum, Syf. 21). “Yeterince çalışırsancı” ya da “gerçekten istersenci” düşünce kalıpları tamamen yanlışlanamamak ile birlikte çoğunluk için doğru ya da uygulanabilir değildir. Yeterliliğin ölçüsü ve hangi şartlar altında oluştuğu gözler önünde olmayan bir bilgidir. Ayrıca istenci ölçebilecek bir aracın da teknolojik anlamda icadını sabırsızlıkla beklemekteyiz(!). “Fazla manipülasyonun en tehlikeli olduğu an, kültürel olarak üretilmiş hayat formüllerinin ve onların dağıtımına ilişkin toplumsal olarak üretilmiş eşitsizliğin taşıdığı kusurların suçunu, üretilen bu formülleri kullanacak ve ihtiyaç duydukları kaynaklar kendilerine arz edilmiş olan özünde aynı erkek ve kadınlara yüklediği zamandır (Bireyselleşmiş Toplum, Syf. 15.).” İlginç olan nokta kişinin sorumluları tanımlama ve idrakinin önüne geçen açık bir şiddet ya da baskının ona dayatılmayışındadır. Oyun hilelidir ve kazanma ihtimalinin gerçekten var olup olmadığı bir muammadır fakat çevresini kuşatan “ucuz eğlence medyası” ve “aldatıcı tüketici piyasası” kişiyi günümüz toplumunun serbest seçicilerine dönüştürür. Tüketim endüstrisi,ürettiği ürünün kullanım süresini organize edebilecek derecede verimli ve kullanıcıyı bir sonraki tüketime hazırlayacak şekilde harekete geçirici olmayı hedeflerken, bilimselliği bu hedefleri araçsal olarak desteklemek için kullanır. Maruz kalmak ve kabullenmenin eşiğinde hissedilen suç ortaklığı, bireyselleşmenin bir seçenek değil kader olduğunu; seçim özgürlüğü alanında, bireyselleşmekten kaçma ve bireyselleşme oyununa katılmayı reddetme seçeneğinin kesinlikle gündemde olmadığını söylemektedir. Acı çeken ötekilerin yoldaşlığının sağlayabileceği yegâne avantaj, her bir kişiye dertlerle tek başına savaşmanın diğer herkesin de her gün yaptığı şey olduğunu bir kez daha göstermektir… Ancak kişinin başkalarının ortaklığından öğreneceği ilk şey, ortaklığın sağlayabileceği tek hizmetin kişinin kendi onulmaz yalnızlığı içinde nasıl yaşayacağına ilişkin tavsiyesi ve herkesin hayatının, herkesin tek başına yüzleşmesi ve savaşması gereken risklerle dolu olduğudur (Bireyselleşmiş Toplum, Syf. 71-72). “W.I. Thomas’ın dediği gibi insanların doğru olduğunu farz ettikleri bir şey, sonuç olarak (daha kesin biçimde, onların eylemlerinin kümülatif bir neticesi olarak) doğru olma eğilimi taşır. İnsanlar, “X’in hiçbir alternatifi yok” dedikleri zaman, X eylem alanından eylemin “koşulları alanına hareket eder. İnsanlar “yapılacak hiçbir şey yok” dedikleri zaman, gerçekten de yapabilecekleri hiçbir şey yoktur (Bireyselleşmiş Toplum, Syf. 17).” Dolayısıyla bireysel olarak mücadele edebilmek için öncelikle farz etmekten vazgeçmeli ve en azından geçtiğimiz duraklarda zihnimize alacağımız düşünce kalabalıkları konusunda seçici davranmalı, belki de bazı durakları es geçmeyi öğrenmeliyiz. Sahip olduğumuz ve gerçekten de bizler için anlam ifade eden düşünce misafirlerimizi ise doğru duraklara ulaştırmaya çalışmalıyız.Toplumsal olarak ise gerçek etkileşimlerin üretken sürecini hatırlamalı ve belki de tersine bir mühendislik ile bu alanları kayda değer duraklarımız arasında tekrardan inşa etmeliyiz. Vücuda alınan her bir ilacın çeşitli yan etkilere sebep olabileceğini aklımızda bulundurarak tüketim alışkanlığının sağladığı kolaylığı, karşımıza çıkan her bir acı ihtimalinde başvurabileceğimiz dopamin iğnelerimiz olarak görmemeliyiz. Bu yazıda ifade edilen görüşler yalnızca yazara aittir; KAPDEM’in kurumsal duruşunu, editoryal görüşünü ve/veya politik tutumunu yansıtmayabilir. KAPDEM, yayınladığı içerikler aracılığıyla farklı perspektiflerin ifade edilmesini teşvik eder, ancak bu içeriklerde kullanılan bilgi ve üretilerin fikirlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir. The views expressed in this article are solely those of the author and may not reflect the institutional stance, editorial perspective, and/or policy orientation of KAPDEM. While KAPDEM encourages the articulation of diverse perspectives through its published content, it bears no responsibility for the information and intellectual output presented therein; all responsibility lies with the respective authors. Kaynakça: Bauman, Z., Alagon Y. (2015) Bireyselleşmiş Toplum , Ayrıntı Yayınları Hobbes, T., Lin S. (2016) Leviathan , Yapı Kredi Yayınları Geçit, B. (2020) "Thomas Hobbes’da Toplum Sözleşmesi, Egemenlik ve Uyrukluk: Egemenin ve Uyrukların Hak ve Yükümlülükleri Nelerdir?" , Temaşa Erciyes Üniversitesi Felsefe Bölümü Dergisi: 110-124 Locke, J., Goldie M. (1997) Political Essays , Cambridge University Press Rousseau, J.-J., H., C. G. D. (1950). The Social Contract: Anddiscourses, E.P. Duttonand Company, Inc.
Teorik yaklaşımlar içerisinde sıklıkla karşı karşıya getirdiğimiz iki kavrama, yani “para” ve “zaman”a dair insancıl bir değerlendirme sunan Henry David Thoreau, 19. yüzyılda günümüzün egemen iktisat paradigmasına bir alternatif olarak, insanın kendi hayatı ile barışık olmasının temellerini atan bir yaşam rehberini bizler için kaleme almıştır. Kıymetli olanın paradan çok zaman olduğunu yaşadığı deneyimlerle ortaya koymaya çalışan Thoreau, bulunduğu toplumda insanların kendi elleriyle üretmiş olduğu yapay ihtiyaçları karşılama çabalarını amacından sapmış uğraşlar olarak görmektedir. İnsanın temel ihtiyaçlarını karşılaması haricinde geriye kalan zamanın efendisi olduğunu; bu vakti doğayı ve hayatı deneyimlemek için kullanması gerektiği kanaatindedir. 21. yüzyıl tüketim toplumu ise Thoreau’nun yaklaşımı çerçevesinde daha çok yapay ihtiyaç ve daha karmaşık bir ücret-emek-insan ilişkisini beraberinde getirmektedir. Bu deneme yazısında Thoreau’nun alternatif iktisat modelinin ve tüketim toplumu içinde yaşıyor olmanın modern dünya insanı üzerine etkilerine değineceğiz. Deneme yazısının ilk bölümünde Thoreau’nun hayat felsefesi ve Walden Gölü yakınlarında gerçekleştirmiş olduğu hayat deneyimine değinirken, son kısımda insanın günümüz toplumunda ne gibi açmazların içinde yer aldığını ve yaşadığı sıkıntıların nasıl tek sorumlusu haline dönüştürüldüğüne değineceğiz. Edilgen Özgürlükler ve İnsan Muhakemesi Üzerine Alternatif İktisat: Henry David Thoreau “ Öğleden öncelerimi ve öğleden sonralarımı topluma satacak olursam birçoğumuzun yaptığı gibi, uğruna yaşayacak bir şeyim kalmayacağı kesin. Bir insanın çok çalışkan olabileceğini, yine de zamanını iyi harcayamayacağını belirtmek isterim. Yaşamını kazanmak için yaşamının büyük bir bölümünü tüketen insanın yaptığından daha ölümcül bir ahmaklık olamaz. ” H. David Thoreau Temmuz ayında bayram sebebiyle oluşan boşluktan istifade ederek biraz nefes almak ve ev-ofis arasındaki süregelen günlük döngümü kırmak adına Antalya’ya doğru yola çıkmıştım. Ailem ve ben (onları alıştırdığımdan beri) her fırsatta çadır tatili yapabileceğimiz bir yere gidiyor ve çadır hayatından büyük bir keyif alıyorduk. Yılda sadece birkaç gün elimize geçebilecek bu fırsatı betonların ve asfaltların arasına sıkışarak geçirmek nedense hiç içimize sinmiyordu. Bu fırsatı Ankara’da olan her şeyi, Ankara’da bırakarak geçirilecek ufak bir kaçamak olarak görüyordum. Fakat gerçekte her şeyi geride bırakabiliyor muydum? Emin değilim. Çoğumuzun “Sivil İtaatsizlik” yazısı ile tanıdığı Henry David Thoreau, mütevazı bir hayata sahip, neşeli mizaçlı, kalıpların dışında bir düşünür ve en önemlisi düşüncelerinin pratisyeniydi. Yine de sisteme ve topluma getirdiği eleştirileri bir kenara bırakarak bu yazımızda onun yaşam pratiği ve bu pratiğin günümüze yansıması üzerinde durmayı amaçlıyorum. Yaşadığı çevrede komşularının hayatlarına büyük bir hayret ve akıl almazlık ile tanık olan Thoreau, kendi hayat projesini gerçekleştirmek adına Concord, Massachusetts’teki Walden Gölü kenarına bir kulübe inşa ederek, hayatının 2 yılını burada yalnız bir hayat sürerek geçirdi. Bu macerasına adım atmadan önce, kendisine bir ihtiyaç listesi çıkardı. Bu listede neleri kendi başına yapabileceğine, neleri ise bu macerasını gerçekleştirmeden önce satın alması gerektiğine yer verdi. Kendi ahşap evini inşa etti ve evinin önüne kendi bahçesini kurdu. En önemlisi, yaşamak istediği hayatın sistemini deneme-yanılma yöntemi ile hayata geçirmeye koyuldu. Yaşadığı tecrübeleri aktarmak için kaleme aldığı Walden isimli kitabında amacının, “… ormana hayatımı kasıtlı bir şekilde yaşamak yerine, onun en temel gerçekleriyle yüzleşmek ve ölüme yaklaştığımda zaten hiç yaşamadığımı fark etmek yerine bu hayatın bana öğrettiği şeyleri öğrenip öğrenemeyeceğimi görmek için gitmiştim. Hayat çok kıymetli olduğundan vaktimi ondan başka bir şeyi yaşayarak harcamak istememiştim .” (Walden, Syf. 101) olduğunu ifade eder. Hayatının temel ilkesi basitlik olan bu adam, günümüzde çoğu insan için tahammül edilemeyecek bir konforsuzluk olarak görülecek bu deneyimi ne kimseye bir şey kanıtlamak ne de toplumsal bir fayda yaratmak amacıyla yapmıştı. Düşüncesi ve hayat pratiği birbiri ile özdeşleşen, basitleşmeyi savunan ve beşeri ihtiyaçlarından arınmış bu insanın günümüzün hegemonik iktisat paradigmasına yarattığı tehdidin gerçekliğini bir düşünün. Doğanın ona sundukları ile şehirdeki komşularından daha varlıklı bir hayat sürdüğüne canı gönülden inanan bir adam için “Kapitalizm” bir kelime olmaktan başka ne ifade edebilirdi ki? Emeğini satarak ihtiyaçlarını karşılamasına yarayacak olan metayı, ona dikte eden bir sisteme ve onun emekçi temsilcilerine karşı insanın temel ihtiyaçlarını kendi kendine karşılayabileceğini ve bunun için emeğini satmasına gerek olmadığını savunmaktaydı. Thoreau, bu yolla insanın kendi zamanının efendisi olabileceğini ve emeğini satmayarak güneş ışığını, kuşların sesini, ektiği bir bitkinin yeşermesine tanıklık etmenin verdiği keyfi satın alabileceğini ifade etmekteydi. Concord’da çiftçilik ile uğraşan komşularının sürekli yorgun, neşesiz ve endişeli olduğunu ifade ederken; onların tüm zamanlarını sanki büyükbaş hayvanlarını doyurmak için harcadıklarını ve çitlerin arasında yaşayan hayvanlarının onlardan daha özgür olduğunu düşünmekteydi. Toplumsal çalışma düzeninin içinde yaptığı işten keyif alan insanlara bir parantez açarak, yaptığı iş sebebiyle sürekli şikâyette bulunan insanlara hem kitabını yazarken hem de şehir hayatını deneyimlerken seslenmeyi denedi. Yaşamanın bir noktadan çıkabilecek çizgi sayısı kadar çok yolu olduğunu ve bu sebeple de dünyada bu yolların fazlalığı kadar çeşitli insanların da olmasını arzulardı. Fakat bir yandan da insanların, başkalarının ayak izleriyle oluşturduğu yollardan bir saniye bile tereddüt etmeden geçişini, geleneğin ve tekdüzeliğin içine kendini nasıl kaptırdığını görüp hayret ederdi. Yine de ABD’li bir Nasreddin Hoca misali insanlara hayat yolunu, kederlenmeye övgüler düzmek yerine komşularını uyandırabilecekse sabahları tüneğe konan horozlar gibi şiddetle böbürlenerek gösterişsiz ve sade bir şekilde yapıyordu (Yeteri Kadarsa Çoktur, syf. 63). Hayat görüşüne duyulan şaşkınlığa göstermiş olduğu şaşkınlığı ve kendisine/insanın kendine yeterliliğine duyduğu samimi, doğal özgüveni, onun alternatif ve özünde insan doğasına uygun olan bir iktisadi yaklaşımın temellerini atmasına sebebiyet verdi. Eğer yaşamınızı, doğaya göre şekillendirirseniz, asla fakir olamayacaksınız; eğer insanların görüşlerine göre şekillendirirseniz, asla varlıklı olamayacaksınız (Seneca, Dialogues and Esssays, Syf. 41, 85.). Şimdi ise düşüncelerimize ters olmasına rağmen, “Bu düzen böyle gitmez!” diyerek başlayan bütün cümlelerimizi, kendimize karşı birtakım zorunlulukları bahane ederek nasıl bastırdığımızı anımsayalım. Biliyorum hepimizin aklından; kendini karşısına çıkan ilk fırsatta içinde bulunduğu durumdan kurtarmak istediği ve zaten göstermiş olduğu tüm çabaların temelde yatan amacının bu olduğu geçiyor. İşte tam bu anda, Antalya’ya 3 saatlik bir yolumuz kaldığında cebimdeki telefonun beni ne kadar huzursuz hissettirdiğini fark ediyorum. Herkese her an ulaşabilir olmanın verdiği rahatlığı ile her an ulaşılabilir olmanın verdiği huzursuzluğu aynı anda cebimde tutuyorum. Kendimi, alabileceğim bir e-posta sebebiyle Antalya sıcağında, düzgün çekmeyen bir internet bağlantısı ile aciliyeti olduğu beyan edilen bir işi yetiştirmeye çalışabileceğim bir senaryo ihtimalinin içinde buluyorum. Düşüncelere dalıyor, yaşadığım andan uzaklaşıyor ve Ankara’da bıraktığımı sandığım şeylerin, aslında kartopu etkisiyle beni bir hafta sonra nasıl karşılayacağını hayal ediyorum. Gerçekleşmesi meçhul olan bir ihtimal sebebiyle kendimi, dinlenmek için çıktığım yolun başında, istemediğim bir tezattın içinde buluyorum. Peki, kendime bunu ben mi yapıyorum ve bunu kendime yapıyorsam farkında olmama rağmen devam ettirmeye mecbur muyum? Dünya üzerinde hayatımızı yaşamamızdan daha acil ne tür bir iş olabilir? “ Yaşadığımız tüketim toplumunda, halihazırda en son piyasa arzlarınca tavsiye edilen ve ücretli veya gönüllü piyasa sözcülerince övülen yaşam tarzını kopya etme arzusu (ve bunun sonucunda da kişinin kimliğini ve kamusal kişiliğini sürekli olarak onarma zorunluluğu) artık baskıyla ilişkilendirilmemektedir. Bilakis bütün bunlar (pohpohlayıcı ve sevindirici) kişisel özgürlüğün dışavurumları olarak algılanır. Kişi bu özgürlüğün ne kadar sınırlı olduğunu ise parkuru sahiplenen, yöneten, girişleri tutan ve yarışçıları koşuya sevk eden şeylerin ne kadar güçlü olduğunu ancak ilelebet tamamlanamayacak bir kimliği kovalamaktan vazgeçmeye çalıştığında ya da bu kovalamacadan dışlanıp defedildiğinde öğrenecektir .” (Yaşam Sanatı, syf. 105) Tüketim toplumu, bize, süreklilik halinde satın alma zincirleri, devasa sayılarda ürün çeşitliliği ve daha önce ihtiyacımız olduğunu bilmediğimiz ihtiyaçların icat edilmesi gibi hizmetler sunarak kişisel alanımızı kendi reklam panosuna çevirmeyi başarmıştır. Biz insanlar ise verilen mesajın iletişim kanalı olarak her gün birbirimize çeşitli firmalardan derlediğimiz ürün kataloglarımızı sunmaktayız. Yeni trendler, hızlı gelişen teknolojiler ve hızla değişen bir gündemin içinde hayatta kalmanın açlık veya tokluk ya da ekmek veya su ile ilgisi kalmadığını söyleyebiliriz. Artık çevrimiçi olduğumuz sürece var olduğumuz ve tükettiğimiz sürece de çevrimiçi olduğumuzu kabullenmemiz gerekiyor. Thoreau’nun deyimi ile başkalarının ayak izini takip etmek bir yana dursun, aynı anda adım atmaya çalışmak neredeyse toplumsal bir mecburiyet olarak nitelendirilebilir ve geriden gelen bir kişinin karşılaşacağı manzara, patika bir yoldan çok 5 şeritli bir otobana benzeyecektir. “ Bugün Maine’le Texas arasına manyetik telgraf telleri çekmek için harıl harıl çalışıyoruz ama Maineli ile Texaslının birbirine söyleyecek önemli bir şeyleri olup olmadığını hiç düşünmüyoruz… Yani biz, sanki esas amacımız manalı değil de hızlı konuşmakmış gibi hareket ediyoruz (Walden, syf. 61).” Bununla birlikte “sürekli tüketim durumunda olmak” dışında neyi tükettiğimizin de giderek bir önemi kalmamaktadır. Varoluşun sürdürülebilmesinin özünün bulandırıldığı bir düzlem içerisinde, beşerî ihtiyaçlarımızın olmazsa olmazlarımıza dönüştüğü ve temel ihtiyaçlarımıza ulaşmak adına doğrudan harcanacak emeğin ise burun kıvrılan, lümpen çaba olarak algılandığı bir dönemin içindeyiz. Artık besinler bizim için başkaları tarafından fabrikalarda işlenip paketleniyor, kıtalar arasında seyahat ediyor, market raflarında sergilenip afiyetimize sunuluyor. Yüzlerce film ve dizi bizler için çekiliyor, tek bir bilgisayar komutuyla sanal AVM’ler kapılarını bizler için aralıyor. Geçtiğimiz yüzyıllarda kraliyet ailesi mensuplarına hizmetkârları tarafından sağlanamayan bu hizmet; bu fırsat kaçmaz ürünleriyle, gün içinde teslim kargolarla, otomatik ödeme talimatlarıyla her birimizin emrine amade! Eğer özgürlüğü sadece tüketilecek şeylerin çeşitliliği olarak algılıyorsak, böylesine bir pohpohlayıcı özgürlüğe sahip olduğumuz için şanslı hissediyor olmalıyız. Şimdi, bize düşen görev ise özgürlüğümüzü sürekli kılabilmenin bir yolunu bulmaktan geçiyor. Tüketim toplumunun reklam panolarına dönüşen bizler, kendimizi satın alınan ve daha fazla ücret alabilmek adına özgeçmişlerimizi “en az X yıl kadar” ibaresiyle geliştirmeye mecbur olan nesneler olarak nitelendirebiliriz. Bu sayede bugüne kadar yaptıklarımız ve yapmadıklarımız tamamıyla bizim mesuliyetimiz altında olur. İstenilen hedefe ulaşılamadığında ise gönül rahatlığı ile kendimizi suçlayabiliriz. Durmak ve soluklanmak sonu gelmez bir pişmanlık ve suçluluk hissine sebep olur. Beklemek ise hastalıklı bir eylemdir. Bulunduğumuz kulvarda bir an için durup etrafı izlemek ya da dinlenmek istersek yarışın gerisinde kalacağımızdan ya da birinin arkadan gelip bize çarpıp geçeceğinden korkabiliriz. Böylece bizim dışımızda gerçekleşen şeylerin içinde kendi hata paylarımızı ararken kendimizi, gerçekte bize ait tek şeye sırt çevirirken buluruz. Suratıma vuran o nemli havada, sabahın ilk ışıklarıyla birlikte uyumayı, Thoreau’yu ve hayatı düşünüyor, dile getirdiğim tüm sorularımın cevaplarını başka bir bahara erteliyordum. Bu yazıda ifade edilen görüşler yalnızca yazara aittir; KAPDEM’in kurumsal duruşunu, editoryal görüşünü ve/veya politik tutumunu yansıtmayabilir. KAPDEM, yayınladığı içerikler aracılığıyla farklı perspektiflerin ifade edilmesini teşvik eder, ancak bu içeriklerde kullanılan bilgi ve üretilerin fikirlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir. The views expressed in this article are solely those of the author and may not reflect the institutional stance, editorial perspective, and/or policy orientation of KAPDEM. While KAPDEM encourages the articulation of diverse perspectives through its published content, it bears no responsibility for the information and intellectual output presented therein; all responsibility lies with the respective authors. Kaynakça: Thoreau, H. D., Ercan, E. C., (2017) Walden - Ormanda Yaşam. Zeplin Kitap. Seneca, L. A., Davie, J., Reinhardt, T. (2008). Dialogues and essays . Oxford University Press. Bauman, Z., Sarı, A. (2017). Yaşam Sanatı . Ayrıntı Yayınları. Alexander, S., Şeremet, I., (2018). Yeteri Kadarsa Çoktur-Thoreau'nun Alternatif İktisadı. Heretik Yayıncılık
