Dünden Bugüne Türkiye’de Kamu Yönetimi Reformları: Genel Bir Değerlendirme
Podcasts
Dünden Bugüne Türkiye’de Kamu Yönetimi Reformları: Genel Bir Değerlendirme
Author: Zeynep Korkmaz
March 13, 2025
Zeynep Korkmaz
Subscribe to stay informed about our publications, events, and announcements
Subscribe to stay informed about our publications, events, and announcements
Zeynep Korkmaz
Subscribe to stay informed about our publications, events, and announcements
Bu makalede Türkiye’de kamu yönetimi reform sürecinin genel bir tahlili yapılmaktadır. Kamu yönetimi reformunun özellikle modernleşme ve kalkınma gibi kavramlarla ilişkili incelenmiş, bu ilişki tarihi bir düzleme yerleştirilmek istenmiştir. Bu tarihi bağlam Türkiye'nin seçtiği kalkınma modelleri ve iktisadi modeller çerçevesinde değerlendirilmiştir. Sanayileşme, ithal ikameci büyüme, planlama ve neo-liberal iktisadi politikalar çerçevesinde şekillenen kamu yönetimi reformları ayrı dönemler halinde incelenmiştir. Bu kapsamda, kamu yönetimi reformları ile uluslararası kuruluşlar arasındaki bağ irdelenmiştir. Son olarak, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminin getirdiği yenilikler ve karşılaştığı sorunlar ele alınmıştır.
Bu yazıda, Johnna Montgomerie’nin kaleme aldığı “Hanehalkı Borçlarını Silin!” isimli eser tanıtılmıştır. Genel itibariyle hane halklarının borçlandırılmasına dair Montgomerie’nin neler düşündüğü ifade edilmiştir. Ayrıca Montgomerie’nin borç ekonomisi hakkındaki iddiaları özetlenmiş, borçluluk döngüsünden nasıl çıkılacağına dair önerileri değerlendirilmiştir. Kitap Değerlendirmesi: Montgomerie ve Borçluluk Teoremi Vakıfbank Kültür Yayınları’ndan çıkan kitaplara bir göz gezdirecek olursanız son derece farklı konulara ilişkin, orijinal metinlerin dilimize kazandırıldığını görebilirsiniz. 2021 yılı içerisinde Vakıfbank Kültür Yayınları tarafından Türkçe ’ye kazandırılan bir başka eser Johnna Montgomerie’ye ait “Hane halkı Borçlarını Silin!” isimli kitaptır. Montgomerie’ye ait bu eserde toplumu derinden etkileyen birçok fikir ve öneri bulunmaktadır. Öncelikle şunu belirtmek gerekir ki, Montgomerie son derece sade bir üslupla bu eseri kaleme almış. Meramının herkes tarafından anlaşılabilmesi yazarın öncelikli hedefleri arasındaymış denilebilir. Tüketim odaklı bir iktisadi anlayışı eleştiren yazar, ekonomik krizlerin asıl sebebinin olağanüstü raddelere varan borçluluk hali olduğu konusunda sıradan insanları ikna etmek istemektedir. Zira Montgomerie’ye göre kapitalizmin her 10 yılda bir girdiği yapısal krizlerin arkasında yatan asıl faktör, finansal sektörün borçlanma temelinde örgütlenmesinden kaynaklanmaktadır. Resim-1: Vakıfbank Kültür Yayınların Çıkan Hanehalkı Borçlarını Silin! isimli eserin Türkçe basımı.-Kitapyurdu ( https://www.kitapyurdu.com/kitap/hanehalki-borclarini-silin/595139.html Erişim Tarihi: 24/05/2022). Montgomerie’nin eserinin bir risale olduğunu söyleyebiliriz. Kitap, kaynakça kısmı ile birlikte neredeyse yüz otuz beş sayfadan ibarettir. Kitabı gerçek anlamda çarpıcı kılan hususlardan bir diğeri de bu özelliğidir. Bu kitabın, hacmine kıyasla, çok büyük önermelerin yer aldığı bir eser olduğu söylenebilir. Kitap, giriş başlığı ile birlikte toplamda altı bölümden oluşmaktadır. Montgomeri, giriş bölümünde aslında kapitalizm, borçlanma, iktisadi krizler, hane halkı kredileri ve alternatif çözüm yolları gibi kavramlar üzerinden kendi iktisadi ve siyasi felsefesini açıklamaktadır. Montgomerie’nin okuyucuyu yakalayan ve kendi önermelerinin doğruluğuna ikna eden asıl bölüm giriş kısmıdır denilebilir. İşin güzel kısmı ise ne siyaset bilimindeki detaylı kavramlara ne de karmaşık iktisat teoremlerine hâkim olmanıza gerek kalmadan yazarın ne demek istediği anlaşılabiliyor. Eğer hayatınız boyunca ev ve araç satın alabilmek, basit ihtiyaçlarını karşılayabilmek adına kredi kullanmak zorunda kaldıysanız yazarın ifade ettiği tutsaklık durumunu hissedememek mümkün değildir. Sonraki bölümlerde yazar, borçlanma odaklı ekonomiye dair açmazları teker teker ele alıyor. Aslında yazarın küresel ölçekte bir analiz yaptığı iddia edilemez. Zaten kendisinin de böyle bir iddiası bulunmamaktadır. Yazar daha çok Anglo-Amerikan ülkelerine ama özellikle Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri’ne (ABD) odaklanmış vaziyette. Ancak bu kitabı her kim okursa okusun Anglo-Amerikan ekonomilerinin bel kemiğini oluşturan kredi odaklı tüketimin tüm dünyaya yayıldığını söyleyebilir. ABD ve Birleşik Krallık üzerinden yapılan çıkarımlar, günümüzde neo-liberal iktisadi esaslara dayanan tüm yapılar için geçerlidir. Sadece Türkiye’yi ele aldığımız zaman, bütün geniş çaplı iktisadi önlemlerin vatandaşlar daha çok kredi çekebilsin diye alındığını söyleyebiliriz. Türkiye’nin şu an ABD’den çok farklı olduğunu iddia edebilir miyiz? Eğitimden tutun da temel ihtiyaçları karşılanmasına kadar çok geniş bir alanda kredi çekmeden hareket edebilenler ancak üst gelir grubuna mensup bireylerdir. Montgomerie, parasal sıkılaşma veya genişleme temelinde bir iktisadi reçete sunmamıştır. Montgomerie, hane halkı borçlarının önemli bir kısmının affedilmesini ve bazı borçların ise devletlerin yaratacağı bir fon üzerinden ödenmesi gerektiğini iddia etmektedir. Montgomerie’yi bu noktada farklı kılan hususlardan bir tanesi kapitalizmi ortadan kaldırmak yerine piyasaların işleyebilmesi için devlet müdahalesi temelinde bir çözüm önermesidir. Piyasaların daha sağlıklı bir şekilde işleyebilmesi, daha yüksek büyüme oranlarının yakalanabilmesi için devlet müdahalesinin elzem olduğunu iddia ettiği bölümlerde (Üçüncü ve dördüncü bölümler) Montgomerie’nin temel önermeleri ayrıntılı bir şekilde okunabilir. Montgomeri, özellikle bankaların ve bağımsız kredi kuruluşlarının daha yüksek kâr hadlerine erişmeleri yönündeki siyasi ve idari kararları eleştirmektedir. Finans sektörünün makul düzeyde kâr elde edebileceği, buna karşın hane halklarının borçlarının önemli bir kısmının silinebileceği yeni bir model ortaya atmıştır. Montgomerie’nin ortaya attığı bu modelin incelenmesi, zayıf noktalarının tespit edilmesi ve iyileştirilmesi finans sektörünün de çehresini değiştirebilir. Neo-liberal iktisadi politikaların su katılmamış savunucuları, tüketim ve kredi odaklı büyümenin ne kadar önemli olduğunun altını ısrarla çizmektedirler. Ancak bu şekilde bir iktisadi model, sadece kredi veren kuruluşların daha yüksek kâr marjlarına erişebilmesi bakımından elzemdir. Montgomerie, özellikle bu iddiayla dalga geçmekte ve kredi veren kuruluşların devamlılığı açısından da borçlarla ilgili farklı bir düzenlemenin ivedilikle yapılması gerektiğini savunmaktadır. Çünkü Montgomerie’ye göre dünyanın bu gidişatı belli bir noktadan sonra borçlarını ödeyebilecek tek bir hanenin bile kalmamasıyla sonuçlanabilir. Aslında Montgomerie, kapitalizmin krize girmemesi için birtakım öneriler sıralamış görünmektedir. Bu noktada akla hemen şöyle bir soru gelebilir. Kapitalist krizlerle kapitalizmin krizi aynı kavramlar değiller mi? Kapitalist krizler ile kapitalizmin krizi birbirinden farklı kavramlardır. Kapitalizmin Krizi; bir üretim biçimi ve bir ekonomik-politik-toplumsal sistem olarak kapitalizmin artık varlığını devam ettirememesi ve yok olma / sona erme tehlikesiyle karşılaşması “durumudur.Sancaktar’ın bu tespiti doğrultusunda 1873-1890, 1929, 1968, 1973, 1978, 1989, 1994, 1998, 2001, 2008 yıllarında yaşanan iktisadi dalgalanmaların kapitalist krizler olduğunu söyleyebiliriz. Etkileri farklı olmakla birlikte bu iktisadi dalgalanmaların hiçbirisi kapitalizmin krizine dönüşememiştir. Montgomerie, özellikle 2008 Krizini işaret ederek, hane halkının borçlanma eğiliminin geldiği noktanın önemine dikkat çekmiştir. Bir sonraki iktisadi krizde, merkez bankaları ve devletler ne kadar müdahale ederlerse etsinler, hane halkı borçlarının çevrilemeyeceği bir aşamaya geçilirse kapitalizmin krizi başlayabilir. Kapitalizmin krizi bir kez başlarsa, bu sefer devlet müdahalesi için çok geç kalınabilir. Çünkü kapitalizmin krizi söz konusu olduğu zaman çevrilebilir bir durumdan değil, bildiğimiz manasıyla iktisadi sistemin kıyamet senaryosundan bahsedilmektedir. Montgomerie’ye göre, çok sayıda hane halkının birbirleriyle örtüşen birden çok borç hesabına: açık kredilere, kredi kartlarına, aşılan kredi limitlerine, araç kredilerine, konut kredilerine ve evlerini ipotek ederek aldıkları ikinci konut kredilerine sahip olması, rakamlardan kolayca anlaşılamayan bir borçluluk gerçeğidir. İşin özünde borçlanmayı kapitalizmin sonu haline getirebilecek esas özelliği de budur. Bu gerçekliği görebilmek hem sıradan insanlar için hem de devletler bakımından son derece güçtür. Ancak borçlanmanın çevrilemeyeceği bir noktaya ulaşırsa modern finans sektörü, Lehman Brothers örneğinde olduğu gibi, art arda birçok finansal kuruluşu kurtaracak bir müdahale devletler tarafından yapılamayabilir. Bu noktaya gelmektense, Mongtomerie’nin deyimiyle, hane halkları için eşgüdümlü borç ertelemelerini düşünmek en makul olan yoldur. Samir Amin, “Emperyalizm ve Eşitsiz Gelişim” isimli kitabında kapitalizmle ilgili temel sorunları ele almıştır. Amin, kapitalizmin eleştirisini farklı sorunların irdelenmesi gerektiğini vurgulamıştır. Kapitalist krizler, söz konusu sorunların başında gelmektedir. Amin, kapitalizmin yerini sosyalizme bırakacağından emin olarak kendi siyasi ve iktisadi teorilerini ortaya koyuyordur. Montgomerie ise oldukça somut adımlarla elimizdeki sistemin nasıl daha iyi bir hale geleceğini sorgulamaktadır. Bu nedenle Montgomerie’nin ortaya attığı çözümler birçok insana daha inandırıcı gelebilir. Ancak şunu belirtmek gerekir ki, bu önerilerin toplumda karşılık bulabilmesi için daha somut hale getirilmesi gerekmektedir. Montgomerie, söz konusu eseriyle, kapitalizmin içerisinde farklı bir yol bulunabileceğini ortaya koymuştur. Bu yolun ana hatları belirlenmiş olmakla birlikte yöntemin ve araçların daha iyi belirtilmesi gerekmektedir. Montgomerie’nin tahayyül ettiği finansal sistemin inşa edilebilmesi, yakın zamanda mümkün görünmemekle birlikte, imkânsız da değildir. Alternatif bir iktisadi model için Montgomerie’nin bu eseri yol gösterebilir. Bu yazıda ifade edilen görüşler yalnızca yazara aittir; KAPDEM’in kurumsal duruşunu, editoryal görüşünü ve/veya politik tutumunu yansıtmayabilir. KAPDEM, yayınladığı içerikler aracılığıyla farklı perspektiflerin ifade edilmesini teşvik eder, ancak bu içeriklerde kullanılan bilgi ve üretilerin fikirlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir. The views expressed in this article are solely those of the author and may not reflect the institutional stance, editorial perspective, and/or policy orientation of KAPDEM. While KAPDEM encourages the articulation of diverse perspectives through its published content, it bears no responsibility for the information and intellectual output presented therein; all responsibility lies with the respective authors. Kaynakça: Caner Sancaktar, “Kapitalist Kriz” Ve “Kapitalizmin Krizi”, Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi, 2008, https://tasam.org/tr-TR/Icerik/956/kapitalist_kriz_ve_kapitalizmin_krizi#:~:text=Kapitalizm%20kendi%20i%C3%A7inde%2019.%20y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n,ise%201974%2D1982%20Kriz%20d%C3%B6nemidir. Johnna Montgomerie, Hanehalkı Borçlarını Silin!, Özgür Atılım turan (çev.), 1. Baskı, Vakıf Bank Kültür Yayınları, İstanbul, 2021. Samir Amin, Emperyalizm ve Eşitsiz Gelişme, Semih Lim (çev.), Yordam Kitap, 2. Basım, İstanbul, 2014.
Bu yazıda, uluslararası hukuk literatüründe yer alan mülteci, sığınmacı, geçici koruma, ikincil koruma, göçmen, transit göçmen, düzensiz göçmen vb. çeşitli kavramların Türk mevzuatı içerisindeki yeri ve tarihi gelişimi ele alınmaktadır. Türkiye’ye gelen ve/veya sığınmak zorunda kalan yabancılar, ülkenin en önemli gündem maddelerinden birini oluşturmaktadır. Özellikle Suriyelilerin sık sık ‘muhacir’ ya da ‘misafir’ şeklinde nitelendirilmeleri gerçekten kopulmasını da beraberinde getirmektedir. ‘Misafir’ kelimesi, yabancıların Türkiye’deki ikamet süresinin sınırlı olduğunu ve bir gün “geri gönderilecekleri” imasını taşımaktadır. ‘Muhacir’ ve ‘ensar’ kelimeleri üzerinden kurulan ilişki ise yabancıların üzerinde kurulan ideolojik bir tahakküme işaret etmektedir. Bu yazıda ayrıca Türkiye’de uluslararası göç hukukuna dair mevzuatın gelişimine yer verilmekte, zaman içerisinde mülteci/sığınmacı ve düzensiz göçmenlere karşı Türkiye’nin takındığı tutum, uluslararası sözleşmelerin yanı sıra yasal ve idari düzenlemeler çerçevesinde değerlendirilmektedir. Göç hukukunda kullanılan kavramların doğru bir şekilde tanımlanmasının önemi, özellikle Suriyeliler ve geçici koruma statüsü etrafında yorumlanmaktadır. Uluslararası Hukukun Kapsamına Giren Bazı Kavramlar: Mülteci mi Muhacir mi? I. Giriş 2011’den beri Türkiye’ye gelen yabancılar için “mülteci, göçmen, sığınmacı, misafir, muhacir” gibi kelimeler başta olmak üzere birçok kavram kullanılmıştır. Türkiye, son yıllarda özellikle sadece Suriye’den gelen insanların değil Afganistan, Pakistan, Irak, İran ve Afrika’daki diğer ülkelerden Türkiye’ye yönelenlerin de hesaba katılması gereken kitlesel bir göç hareketiyle karşı karşıya kalmıştır. Özellikle Suriyeliler ile ilgili Türk basınında veya politikacılar tarafından “misafir” kelimesinin 2017-2018 dönemine kadar çok sık kullanıldığı söylenebilir. Söylem düzeyinde bile olsa Suriye’den gelen insanlara misafir denilmesi oldukça sakıncalıdır. Çünkü bu tarz kitlesel göç hareketlerinin her biri uluslararası sözleşmeler, antlaşmalar ve ülkelerin mevzuatı açısından farklılıklar içermektedir. Ortaya çıkan kavram karmaşası karşısında, öncelikle her biri farklı statüye tekabül eden söz konusu kavramların açıklığa kavuşturulmasının bir mecburiyet olduğu görülmektedir. II. Yabancılara Dair Çeşitli Kavramların Uluslararası Hukuk ve Türk Mevzuatı bakımından Yeri (1923-2014) Sığınmacı, göçmen, şartlı mülteci, vatansız, düzensiz göçmen, mülteci vb. kavramları incelerken ele alınması gereken ilk olgu dış göç meselesidir. Dış göç, kısaca tanımlamak gerekirse, göç hareketinin ülke sınırlarının dışına taşması şeklinde nitelendirilebilir. Göç kavramı kısaca siyasi, toplumsal veya ekonomik buhranlardan dolayı bireylerin yahut toplumların ikame ettikleri meskenleri terk ederek başka bir yerleşim yerine veya başka bir vatana gitme hareketi olarak tanımlamak da mümkündür. Bu yazı kapsamında özel bir anlam taşıyan süreç ise zorunlu dış göçtür. Zorunlu dış göç, kişilerin taraf olmadıkları çatışmalar sonucu başka ülkelerin sınırlarına sığındığı ve gerekli güvenli ortam oluşturulunca tekrar geri döndüğü ‘uluslararası yerinden edilmedir.’ Türkiye’ye yönelmesi muhtemel göç dalgaları düşünülerek bu süreci yönetmek üzere hazırlanmış hukuki belge 1934 tarihli İskân Kanunu’dur. Kanunun genel itibariyle Türkiye’ye yerleşmek isteyen göçmenlerin iskânına yönelik bir metin olduğu söylenebilir. Dönemi içerisinde Türkiye’nin yeni bir ulus inşa etme çabaları bağlamında siyasi niteliği de bulunan bu Kanun, devletin ulus inşa etme çabaları bağlamında, Türk soyu ve kültürüne sahip kişilerin Türkiye’ye göç etmesini teşvik etmiş ve bu göçlere zemin oluşturmuştur. Körfez Savaşı’na kadar Türkiye’ye gelen göçmenlerin İskân Kanunu ve 1951 tarihli Mültecilerin Hukukî Statüsüne Dair Cenevre Sözleşmesi (Yazıda Cenevre Sözleşmesi olarak anılacaktır) çerçevesinde değerlendirilmesi gerekmektedir. Fotoğraf-1: Gazimağusa’daki Yahudi mülteci kampı. (Kıbrıs, 1946). Kaynak: https://www.theguardian.com/world/2021/oct/27/moves-to-control-movement-of-refugees-in-europe-archive-1946 (Erişim Tarihi: 27/09/2022). Bu kavramların arasındaki farkların ortaya konabilmesi için incelenmesi gereken bazı uluslararası belgeler ve sözleşmeler bulunmaktadır. 1951 tarihli Cenevre Sözleşmesi ve Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulunda kabul edilen ve 4 Ekim 1967’de yürürlüğe giren Protokol Türkiye’nin de taraf olduğu temel uluslararası metinlerdir. Cenevre Sözleşmesi’nde yer alan tanım, mülteciler için temel bir norm olarak kabul edilmektedir. Cenevre Sözleşmesi’nin 1’inci maddesinin A fıkrasında “… ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi düşünceleri yüzünden, zulme uğrayacağından haklı sebeplerle korktuğu için vatandaşı olduğu ülkenin dışında bulunan ve bu ülkenin korumasından yararlanamayan, ya da söz konusu korku nedeniyle, yararlanmak istemeyen, yahut tabiiyeti yoksa ve bu tür olaylar sonucu önceden yaşadığı ikamet ülkesinin dışında bulunan, oraya dönemeyen veya söz konusu korku nedeniyle dönmek istemeyen her şahıs… ” denilerek mülteci kavramı açıkça tanımlanmıştır. Cenevre Sözleşmesi, II. Dünya Savaşı’ndan hemen sonra hazırlanan bir çerçeve metin olduğu için 1967’de güncellenmesine yönelik bazı adımlar atılmıştır. Cenevre Sözleşmesi’nde mülteci tanımı, özellikle II. Dünya Savaşı’ndaki terörden ve şiddet hareketlerinden etkilenen sivil nüfus düşünülerek hazırlanmıştır. Kısacası Cenevre Sözleşmesi ile 1 Ocak 1951’den önce Avrupa’da meydana gelen olaylar sebebiyle iltica talebinde bulunan şahısların mülteci statüsünden yararlanabileceği kabul edilmiştir. Bu nedenle 1967’de imzalanan Protokol ile Cenevre Sözleşmesi’ndeki mekân ve zamana bağlı sınırlamalar kaldırılmış ve Cenevre Sözleşmesi’nin 1’inci maddesinin A fıkrasında yer alan mülteci tanımı evrensel bir nitelik kazanmıştır. Ancak Türkiye 1967 tarihli Protokol’ü yürürlüğe koyarken coğrafi sınırlamanın geçerliliğini sürdürdüğünü, sadece Avrupa’da meydana gelen olaylar kapsamında “mülteci” statüsünün Türkiye bakımından geçerli olacağını bildirmiştir. Türkiye, Cenevre Sözleşmesi’nde yer alan kısıtlamaları kaldıran Protokole (1967) 1 Temmuz 1968 tarihli Bakanlar Kurulu kararı ile katılarak zamansal kısıtlama uygulamasını kaldırmış; ancak, protokolün 7. maddesinde yer alan “çekince koyma hakkı”ndan yararlanarak, Cenevre Konvansiyonu ile getirilen coğrafi kısıtlama uygulamasını sürdüreceğini beyan etmiştir. Anayasa’da da sığınma bir hak olarak açıkça düzenlenmiştir. Özellikle Anayasa’nın 17’nci maddesinin birinci fıkrasında yer alan [h]erkes, yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir” hükmü gereğince kişinin yaşam hakkını tehlikeye sokacak, işkence ve kötü muameleye tabi olma riskinin bulunduğu ülkelere geri gönderilmesi bu hükmün lafzına ve ruhuna aykırılık teşkil edecektir. Ayrıca yine aynı maddenin üçüncü fıkrasında “Kimseye işkence ve eziyet yapılamaz; kimse insan haysiyetiyle bağdaşmayan bir cezaya veya muameleye tabi tutulamaz…” hükmü yer almaktadır. Kısacası Anayasa’nın çeşitli maddelerinde de yer alan temel insan haklarına dair hükümler, aynı zamanda uluslararası mülteci hukukunun da bir parçasıdır. Anayasa’nın 90’ıncı maddesinde yer alan “Usulüne göre yürürlüğe konulmuş Milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir” ifadesinden yola çıkarak Cenevre Sözleşmesi’nin ve 1967 Protokolü’nün Türkiye’deki mevzuatın bir parçası olarak değerlendirildiğini ve mültecilere yönelik ilk hukuki düzenlemeler olduğu söylenebilir. Kamuoyunda yaygın bir şekilde 1989’da Bulgaristan’dan asimilasyona direndikleri için göç etmek zorunda kalan veya göç eden Türkler ile geçici koruma statüsündeki Suriyeliler aynı kefeye konulmaktadır. Hatice Saka’nın 26 Temmuz 2021 tarihli bir haberinde aynı yanılgıya düşüldüğü görülmektedir. Saka, Bulgaristan’dan gelen Türklere “göçmen” derken Suriyeliler için “mülteci” ifadesini kullanmayı tercih etmiştir. Saka’nın burada hukuki bir yanılgıya düştüğü görülmektedir. Bulgaristan’dan gelen Türkler, Türkiye’nin taraf olduğu ve Anayasa’nın 90’ıncı maddesi uyarınca mevzuatın bir parçası sayılan düzenlemeler çerçevesinde, sadece Avrupa’dan gelenler mülteci olarak kabul edilmektedir. Bu durumda, Bulgaristan, Yunanistan ve Yugoslavya gibi ülkelerden Türkiye’ye gelen insanların tamamı mültecidir . Uluslararası hukuk bakımından mültecilerin sahip olduğu birtakım haklar bulunmaktadır. Mültecilik statüsünü kazanmış olan kişi, bu statüsü ile kendi ülkesinin vatandaşlık haklarından yararlanıncaya kadar devreye giren uluslararası korumadan faydalanabilir. Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ile Irak arasında patlak veren Körfez Savaşı’nın müteakiben Türkiye başka bir göç dalgasıyla karşı karşıya kalmıştır. Göç İdaresi Başkanlığı’nın (GİB’in) verilerine göre 1991 yılında 467.489 Iraklı Türkiye’ye sığınmak zorunda kalmıştır. Bu dönemde Türkiye, mevzuatındaki bir eksikliği gidermek amacıyla harekete geçmiştir. 1994 İltica ve Sığınma Yönetmeliği “sığınmacı” kavramı Türk mevzuatının bir parçası haline gelmiştir. İltica ve Sığınma Yönetmeliği’nin 3’üncü maddesinde yer alan tanımına göre sığınmacı “ırkı, dini, milliyeti, belirli bir toplumsal gruba üyeliği veya siyasi düşünceleri nedeniyle takibata uğrayacağından haklı olarak korktuğu için vatandaşı olduğu ülke dışında bulunan ve vatandaşı olduğu ülkenin himayesinden istifade edemeyen veya korkudan dolayı istifade etmek istemeyen ya da uyruğu yoksa ve önceden ikamet ettiği ülke dışında bulunuyorsa oraya dönmeyen veya korkusundan dolayı dönmek istemeyen yabancıyı” ifade etmek için kullanılan bir tabirdir. Söz konusu yönetmeliğin yürürlükte kaldığı 2014 yılına değin Avrupa’da dışındaki herhangi bir bölgeden Türkiye’ye sığınmak zorunda kalmış olan kimselerin hukuki statüsünü bu yönetmelik belirlemiştir. Uluslararası hukukta ise mülteci statüsünün gereklerine sahip olan fakat bu anlamdaki başvurusuna henüz cevap almayan kişiler sığınmacı olarak nitelendirilmektedir. Sığınmacılık, kişinin iltica başvurusu cevaplanıncaya kadar geçen süreyi ifade etmek için tercih edilen bir ifadedir. Sığınmacı terimi genellikle, mülteci statüsü almaya yönelik başvurularının hükümet ya da Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (BMMYK) tarafından karara bağlanmasını bekleyen kişiler için kullanılır. Sığınmacılığın literatürde geçici bir statü olduğu söylenebilir. Sığınmacıların da bir takım temek hakları bulunmaktadır. Mesela sığınmacılar geldikleri ülkeye geri gönderilemez, temel insan haklarından faydalanır ve asgari hizmetlere erişebilmelidir. Şekil-1: Türkiye’deki Suriye asılların illere göre dağılımı. Koyu renkli olan iller Suriyelilerin en çok ikamet ettiği bölgelerdir. Kaynak: https://en.wikipedia.org/wiki/Syrians_in_Turkey (Erişim Tarihi: 27/09/2022). Suriye’de savaşın patlak verdiği 2011’den İltica ve Sığınma Yönetmeliği’nin yürürlükten kaldırıldığı döneme değin Suriyelilerin statüsünün ne olduğu sorusu akıllara gelebilir. Türkiye sınırına gelen Suriyeliler sınırda bekletilmemiş, Yönetmelik’in 8. maddesi gereği Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti, ülkelerindeki iç karışıklık ve iç savaştan kaçarak sığınma amacıyla sınıra gelen tüm Suriyelilere dair açık kapı politikası uygulanacağı kararını almış, alınan bu karar doğrultusunda sığınma amaçlı sınıra gelen tüm Suriyeliler sınırdan içeri alınmıştır. Kısacası bu Yönetmeliği’n yürürlükte olduğu süre boyunca Türkiye’ye gelmiş Suriyelerin sığınmacı olarak nitelendirilmesi gerekmektedir. Geçici koruma statüsü, en azından 2011-2014 yılları arasında Türk mevzuatının bir parçası değildir. Ancak zaman içerisinde Türkiye’ye yönelen Suriyeli sayısında görülen hızlı artış, 1994 tarihli Yönetmeliğin yetersiz kalmasına zemin hazırlamıştır. Bu nedenle yeni bir mevzua hazırlanmış ve Türkiye’deki yabancıların daha sağlıklı bir şekilde kayıt altına alınabilmesi için yeni bir idare kurulmuştur. III. Göç İdaresi Başkanlığı’nın Kuruluşu ve Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun Yürürlüğe Girmesi İçişleri Bakanlığı tarafından hazırlanan ve 25 Mart 2005 tarihinde Bakanlar Kurulu tarafından kabul edilen “İltica ve Göç Alanındaki Avrupa Birliği Müktesebatının Üstlenilmesine İlişkin Türkiye Ulusal Eylem Planı” kapsamında, Türkiye’nin iltica ve göç mevzuatı ve sisteminin Avrupa Birliği (AB) müktesebatı ile uyumlu hale getirilebilmesi amacıyla yürürlüğe konulması gereken yasal düzenlemeler, idari yapılanma ve fiziki altyapının tamamlanması için gerekli yatırımlar ile alınması gereken tedbirlere yer verilmiştir. Söz konusu eylem planı içerisinde yer alan mevzuat düzenlemeleri ve gerekli idari mercilerin kurulması süreci, özellikle Suriye’deki iç savaşın patlak vermesiyle birlikte hızlanmıştır. Göç İdaresi Başkanlığı, 04/04/2013 tarihli ve 28615 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK) ile Genel Müdürlük statüsünde kurulmuş olup ilgili Kanunun 103'üncü maddesi ile Genel Müdürlüğün kuruluşu düzenlenmiştir. 2013’ten itibaren Türkiye’ye gelen veya sığınmak zorunda kalan yabancıların hukuki statüsü Anayasa ile Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası antlaşmaların ve sözleşmelerin yanı sıra YUKK tarafından da belirlenmektedir. Son yıllarda YUKK’un yanı sıra birçok idari düzenleme de mevzuattaki yerini almıştır. Bu düzenlemeler arasında en önemli olanı Geçici Koruma Yönetmeliği’dir. Geçici Koruma Yönetmeliği ile birlikte ülkesinden ayrılmaya zorlanmış, ayrıldığı ülkesine geri dönemeyen, acil ve geçici koruma amacıyla kitlesel olarak sınırlarımıza gelen veya sınırlarımızı geçen yabancılardan, YUKK madde 91 çerçevesinde, uluslararası koruma talebi bireysel olarak değerlendirmeye alınamayanlara sağlanabilecek geçici koruma işlemlerinin usul ve esasları, bu kişilerin Türkiye’ye kabulleri, Türkiye’de kalışları, hak ve yükümlülükleri, Türkiye’den çıkışları, bu tür kitlesel hareketlere karşı alınacak tedbirler ile ilgili kuruluşlar arasında işbirliğini düzenlemek amaçlanmıştır. YUKK’a göre uluslararası koruma; mülteci, şartlı mülteci, geçici koruma veya ikincil koruma statülerini ifade etmektedir. Yani Türkiye, temel itibariyle YUKK’ta yer alan bu statüleri tanımakta ve Türkiye’ye gelen veya sığınmak zorunda kalan yabancıların hukuki konumları bu statülere göre belirlenmektedir. YUKK’un 61’inci maddesinde mülteci kavramı şöyle tanımlanmıştır: “Avrupa ülkelerinde meydana gelen olaylar nedeniyle; ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi düşüncelerinden dolayı zulme uğrayacağından haklı sebeplerle korktuğu için vatandaşı olduğu ülkenin dışında bulunan ve bu ülkenin korumasından yararlanamayan ya da söz konusu korku nedeniyle yararlanmak istemeyen yabancıya veya bu tür olaylar sonucu önceden yaşadığı ikamet ülkesinin dışında bulunan, oraya dönemeyen veya söz konusu korku nedeniyle dönmek istemeyen vatansız kişiye statü belirleme işlemleri sonrasında mülteci statüsü verilir” Görüldüğü üzere Türkiye, mülteci kavramına yaklaşımını değiştirmemiştir. YUKK’ta yer alan mülteci tanımı ile Cenevre Sözleşmesi’ndeki mülteci kavramı arasında bir fark bulunmamaktadır. Türkiye, 1967 Protokolü’nü imzalarken dile getirdiği coğrafi çekinceyi YUKK’ta yer alan mülteci kavramı için de muhafaza etmiştir. Fotoğraf-2: Yunanistan’ın Midilli adasında çocuğunu tutan bir düzensiz göçmen (Mülteci olup olmadığı bilinmemektedir). Kaynak: https://www.dailysabah.com/eu-affairs/2019/11/22/turkey-looks-after-refugees-beaten-pushed-back-by-greece (Erişim Tarihi: 27/09/2022). Şartlı mülteci statüsü , Türkiye’nin Cenevre Sözleşmesi’ne (1967 Protokolü’nden sonra) koyduğu coğrafi çekinceden kaynaklanan Türk hukukuna has uluslararası koruma şekillerinden bir tanesidir. Türkiye’nin 1967 Protokolü’nü iç hukukunun bir parçası haline getirirken koyduğu coğrafi çekince, YUKK’ta kendisine yer bulmuş ve kanunun maddelerinden biriyle düzenlenmiştir. Kısacası YUKK’tan önce sığınmacı statüsü Türkiye için ne anlama geliyorsa YUKK’un yürürlüğe girmesinden itibaren geçici koruma statüsü de aynı anlama gelmektedir. Sığınmacı ile geçici koruma altında birey arasında mevzuat yönünden herhangi bir farklılık bulunmamaktadır. Geçici koruma statüsü, YUKK’un 62’inci maddesinde şöyle tanımlanmaktadır: “ Avrupa ülkeleri dışında meydana gelen olaylar sebebiyle; ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi düşüncelerinden dolayı zulme uğrayacağından haklı sebeplerle korktuğu için vatandaşı olduğu ülkenin dışında bulunan ve bu ülkenin korumasından yararlanamayan, ya da söz konusu korku nedeniyle yararlanmak istemeyen yabancıya veya bu tür olaylar sonucu önceden yaşadığı ikamet ülkesinin dışında bulunan, oraya dönemeyen veya söz konusu korku nedeniyle dönmek istemeyen vatansız kişiye statü belirleme işlemleri sonrasında şartlı mülteci statüsü verilir. Üçüncü ülkeye yerleştirilinceye kadar, şartlı mültecinin Türkiye’de kalmasına izin verilir .” YUKK’un 63’üncü maddesinde ikincil koruma statüsünün temel şartları belirtilmektedir. Söz konusu maddeye göre: “Mülteci veya şartlı mülteci olarak nitelendirilemeyen, ancak menşe ülkesine veya ikamet ülkesine geri gönderildiği takdirde; a) Ölüm cezasına mahkûm olacak veya ölüm cezası infaz edilecek, b) İşkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye maruz kalacak, c) Uluslararası veya ülke genelindeki silahlı çatışma durumlarında, ayrım gözetmeyen şiddet hareketleri nedeniyle şahsına yönelik ciddi tehditle karşılaşacak, olması nedeniyle menşe ülkesinin veya ikamet ülkesinin korumasından yararlanamayan veya söz konusu tehdit nedeniyle yararlanmak istemeyen yabancı ya da vatansız kişiye, statü belirleme işlemleri sonrasında ikincil koruma statüsü …” verilmektedir. YUKK’un 91’nci maddesinde ise geçici koruma statüsü şu şekilde belirlenmiştir: “ Ülkesinden ayrılmaya zorlanmış, ayrıldığı ülkeye geri dönemeyen, acil ve geçici koruma bulmak amacıyla kitlesel olarak sınırlarımıza gelen veya sınırlarımızı geçen yabancılara geçici koruma sağlanabilir. ” YUKK’un 91’nci maddesi doğrudan Suriye’deki iç savaş düşünülerek hazırlanmış bir maddedir denilebilir. Çünkü şartlı mülteci statüsü ile geçici koruma arasındaki en temel ayrım, geçici koruma statüsünü kazanabilmek için Türkiye’ye yönelen “kitlesel” bir sığınma talebinden geçmektedir. YUKK’un hazırlandığı ve yürürlüğe girdiği tarih itibariyle, 2014, değerlendirildiği vakit Türkiye’nin komşularından sadece Suriye’den YUKK 91’inci maddeye uygun bir şekilde kitlesel bir yönelim yaşanmıştı. Şartlı mülteci statüsünü elde edebilmek için ise ülkesinden (Avrupa dışında kalan ülkeler) ayrılmak zorunda kalmış bir bireyin bu statüyü elde edebilmek için başvuru yapması gerekmektedir. Belki de yasa koyucu merciler, Suriye’den Türkiye’ye sığınmak zorunda kalan insanların statüsünü uluslararası antlaşmalarda ve sözleşmelerde bulunan diğer statülerden ve koruma türlerinden ayırabilmek için geçici korumayı bir çözüm olarak düşünmüş olabilir. Fotoğraf-3: Van’dan Türkiye’ye geçiş yapan Afganlar. Kaynak: https://medyascope.tv/2021/07/19/afgan-multeci-gercegi-turkiyeye-gelen-120-bin-multecinin-50-bini-afgan/ (Erişim Tarihi: 27/09/2022). Yakın geçmiş, büyük çapta kitlesel göç akımlarının birçok örneğiyle doludur. Kitlesel akımlar söz konusu olduğu zaman devletlerin Cenevre Sözleşmesi’ndeki mülteci statüsünü uygulayabilmeleri pratikte imkansızdır. Çünkü Cenevre Sözleşmesi’ne göre bir bireyin mülteci olabilmesi için öncelikle “bireysel” başvuruda bulunması gerekmektedir. BM Mülteciler Yüksek Komiserliği kitlesel yönelimin/akımın temek özelliklerini şu şekilde sıralamıştır: Uluslararası sınırı geçip varan kayda değer sayıda insan, Varışın hızlı bir süratte gerçekleşmesi, Ev sahibi devletlerin, özellikle acil durum evresinde masrafları karşılama-bu kişileri özümseme veya müdahale etme kapasitelerinin yetersiz oluşu, Var olan bireysel sığınma prosedürlerinin geniş sayıdaki değerlendirmelere uygulanmasının mümkün olmaması. Görüldüğü gibi BM Mülteciler Yüksek Komiserliği de kitlesel bir akın esnasında bireysel prosedürlerin uygulanmasının mümkün olmadığını kabul etmektedir. Zira devletlerin, sayısı yüz binleri ve hatta milyonları bulabilen kitlesel sığınmacıların her biri için bireysel olarak mülteci statüsünün belirlenmesi usulünü işletmesinin devletlerin kurumları ve kaynakları üzerinde büyük bir baskı yaratması söz konusudur. Devletlerin böylesine bir yük ile mücadele etmesinin son derece güç olması, geçici koruma statüsünün bir çözüm yolu olarak belirmesine yardımcı olmuştur. Kitlesel akımların büyüklüğü devletleri zorlasa bile belli bir yerden sonra kitlesel akımla birlikte belli bir ülkeye sığınmış olan her bireyin kayıt altına alınması gerekmektedir. Kısacası geçici koruma, bir acil müdahale aracı şeklinde düşünülmelidir. Geçici korumayı uluslararası koruma statülerinden ayıran en temel fark geçici korumanın kitlesel akın halinde devreye girerek sığınmacılara toplu olarak uygulanabilen, kısa süreli ve olağan dışı bir koruma yolu olmasıdır. Geçici koruma kısa bir zaman zarfı boyunca uygulanması gereken bir tedbirdir. Daha sonra geçici koruma statüsüne sahip bireylerin mülteci olarak kabul edilmesi veya ikincil koruma statüsüne sahip bireyler şeklinde tanınması gerekmektedir. Zira, geçici koruma çerçevesinde devletlerin, geri göndermeme ilkesi dışında sağlayacağı hizmetlerin kapsamı ise mülteci ve tamamlayıcı koruma statülerine kıyasla oldukça dar olabilmektedir. Türkiye’nin Suriyeliler hakkında hâlâ geçici koruma statüsünü ısrarla devam ettirmesinin temel sebebi de burada aranmalıdır. Mülteci, şartlı mülteci, ikincil koruma ve geçici korumanın yanı sıra göçmen ve vatansız kavramları da literatürde yer almaktadır. Göçmen kavramı ise kendi içerisinde üçe ayrılmaktadır: transit göçmen, düzensiz göçmen ve düzenli göçmen. Göçmen kavramının muhtevası hakkında literatürde bir fikir birliğinin bulunmadığı söylenebilir. Üstelik göçmen ve mülteci kelimeleri sık sık birbirinin yerine kullanıldığı için kavram karmaşası artmıştır. Ancak göçmen genellikle daha iyi ekonomik şartlar ve daha iyi bir yaşam tarzı sürebilmek ümidiyle bir yerden başka yere göç ederken; mültecilik statüsü taşımaya aday olan bireyler ise zorunlu birtakım sebeplerden dolayı göç etmek durumunda kalmaktadır. Özellikle Sahraaltı Afrika ülkelerinden Türkiye’ye çalışmak için gelen Afrikalılar, kanunda veya uluslararası sözleşmelerde belirtildiği gibi şartlı mülteciliğin koşullarını taşımıyorlarsa, göçmen olarak nitelendirilebilir. Afrikalı göçmenlerin çoğu ya kendi gelecekleri adına para biriktirebilmek için Türkiye’ye gelmekte ya yeni bir yaşam kurmak istemekte ya da Türkiye’yi başka bir ülkeye göç edebilmek için bir durak olarak kullanmaktadırlar. Transit göçmen, içeriği itibariyle, olumsuz bir çağrışım yapmaktadır. Transit göçmen kavramı aynı zamanda oldukça belirsiz ve siyasi bir kavram olarak ortaya çıkmaktadır. Kısaca, Türkiye’yi bir başka dünya ülkesine, özellikle de Avrupa ülkelerine geçiş için bir basamak olarak gören göçmenler bu kapsamda değerlendirilmektedir.Düzensiz göçmenlerin veya transit göçmenlerin Türkiye’yi bir geçiş noktası olarak kullanması yeni bir olgu değildir. Ancak özellikle Suriye, Irak, İran ve Afganistan’dan Avrupa’ya ulaşmak isteyenlerin sayısında görülen muazzam artış, AB’yi yeni tedbirler almaya ve düzensiz göç konusunda Türkiye ile daha sıkı bir işbirliği yapmaya yöneltmiştir. Nitekim 2016’da Türkiye ile AB arasında imzalanan Geri Kabul Anlaşması bu işbirliğinin en somut halidir. Ancak Geri Kabul Anlaşması’nın çoğu hükmü, Türkiye’nin lehine değildir. Lakin Geri Kabul Anlaşması’nın niteliği ile birlikte düzensiz göç veyahut düzensiz göçmen gibi kavramların detaylı bir şekilde incelenmesi bu yazının kapsamını aşmaktadır. Son olarak Uluslararası Göç Örgütü’ne göre “düzensiz göçmen” terimi, “bir ülkeye giriş kurallarını ihlal eden mülteciler ve ev sahibi ülkede kalma izni bulunmayan diğer kişiler için” kullanılmaktadır. Şimdiye kadar bu yazıda yer alan tüm kavramlar “mülteci, sığınmacı, şartlı mülteci, geçici koruma ya da ikincil koruma altındaki birey, transit göçmen, düzensiz göçmen, göçmen, vatansız” vb. hepsi başlı başına ayrı bir araştırma öznesidir. IV. Kavramların Doğru Kullanılması Neden Önemlidir? Türkiye’nin gündemini özellikle son yıllarda giderek artan bir şekilde ülke dışından gelmiş yabancılar sorunu belirlemektedir. Haziran 2023 seçimleri yaklaştıkça özellikle Suriye’den Türkiye’ye sığınmak zorunda kalmış insanlar etrafında bu tartışmaların daha da yoğunlaşacağı söylenebilir. Mülteci, sığınmacı, geçici koruma statüsü altındaki birey, transit göçmen vb. kavramların yerli yerlinde kullanılması, Türkiye’de yaşamlarını devam ettiren yabancılar üzerinden bir hamasetin günlük siyasi yaşamın bir parçası haline getirilmemesi bakımından mühimdir. Türkiye’de özellikle akademik alanda göç çalışmaları git gide daha da büyük bir önem kazanmaktadır. Ancak buna rağmen akademisyenler tarafından bile göçmen ya da mülteci gibi kavramlar birbirinin yerine kullanılabilmektedir. Daha kavramların bile doğru düzgün kullanılmadığı bir çalışma ve uzmanlık alanında politika üretmek, mevzuat geliştirmek, güncel gelişmelere uygun hareket etmek veya entegrasyon modelleri ortaya atabilmek mümkün müdür? Türkiye’de yaşayan ya da Türkiye’ye sığınan yabancıları siyasi retorik gereği “muhacir” ya da “misafir” şeklinde nitelendirmek, aynı zamanda Türkiye’nin uluslararası hukuktan ve kendi iç mevzuatından kaynaklanan yükümlüklerden kaçınması anlamına gelmektedir. Şu an Türkiye’de yaşayan yabancıların sayısını doğru dürüst bir biçimde hesaplayabilecek bir mekanizma bile bulunmamaktadır. Devlet kurumları arasında bile gerekli koordinasyon sağlanamamış, Türkiye’ye gelen veya sığınmak zorunda kalan yabancıların nasıl sınıflandırılması gerektiğine yönelik bir uzlaşmaya varılamamıştır. Ancak Türkiye’de yaşayan yabancıların misafir ya da muhacir şeklinde tarif edilmesi aynı zamanda birçok sorunun görmezden gelinmesi için bir paravan sağlamaktadır. Oysa yabancıların Türkiye’de ucuz emek gücü olarak kullanılması, özellikle on sekiz yaşın altındaki Suriyeli kadınların dini nikah adı altında erkek sömürüsüne maruz kalması, Türkiye’nin bir devlet olarak sorumluluklarından kaçınması, Türk okullarında eğitime başlayan çocukların görmezden gelinmesi vs. hepsi bu isimlendirme ile oldukça yakından ilgilidir. Suriye’den Türkiye’ye sığınanların nasıl isimlendirilmesi gerektiğine dair Türkiye, AB ve sivil toplum kuruluşları arasında da devam eden bir tartışma söz konusudur. Bu tartışma, AB ile Türkiye arasındaki geri kabul anlaşması bir tarafa bırakılacak olursa eğer, özellikle Suriyelilerin statüsünün ne olması gerektiği sorusunun etrafında dönmektedir. Mesela Uluslararası Af Örgütü, yıllardır Suriyeliler ile ilgili hazırladıkları raporlarda “mülteci” ifadesini kullanmaktadır. Uluslararası Af Örgütü’nün 2015 yılındaki Mülteci Hakları Koordinatörü Volkan Görendağ, Af Örgütü’nün yayınladığı rapor ve açıklamalarda Türkiye’deki bu kavram karmaşasından uzak durarak uluslararası literatürü kullandıklarını belirtmiş ve Hayatta Kalma Mücadelesi’nin 2015’teki – Türkiye’deki Suriye’den Gelen Mülteciler başlıklı raporunda şu not düşülmüştür: “Uluslararası Af Örgütü, tüm Suriyelilerin prima facie (varışta mülteci) olarak uluslararası hukuk uyarınca mülteci korumasına hakları olduğu görüşündedir ve dolayısıyla Türkiye’de bulunan Suriyelileri, Türkiye hukukundaki statülerine bakmaksızın, mülteci olarak adlandırmaktadır.” Suriye’deki kriz patlak verdiği zaman, Türkiye Esad Rejimi’nin çok kısa bir süre içerisinde düşeceği beklentisine kapılmış ve olası sonuçlarını hiç hesaba katmadan açık kapı politikasını uygulamaya başlamıştı. Türkiye’ye sığınmak zorunda kalan Suriyelerin çok kısa bir süre boyunca Türkiye topraklarında kalacakları düşünülmüş ve bu nedenle geçici koruma statüsünün Suriyeliler için en uygun hukuki statü olduğuna karar verilmişti. Türkiye muhaliflerin iktidarı ele geçireceğinden o kadar emindi ki Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın (2012’de kendisi başbakandı) 5 Eylül 2012 tarihinde AK Parti Genel Merkezi’nde yaptığı bir konuşmada “… göreceksiniz ama inşallah biz en kısa zamanda Şam'a gidecek, oradaki kardeşlerimizle muhabbetle kucaklaşacağız. O gün de yakın. İnşallah Selahaddin Eyyubi'nin kabri başında Fatiha okuyacak, Emevi Camisi'nde namazımızı da kılacağız... ” ifadesini kullanmaktan çekinmemişti. Oysaki Suriye’deki çatışmaların seyri Türkiye’nin beklediği doğrultuda ilerlememiş ve Esad Rejimi özellikle Rusya ve İran’ın yardımıyla kendi cephesini sağlamlaştırmıştı. Son birkaç yıldır ise Esad Rejimi’nin kaybettiği birçok bölgeyi özellikle Rusya’nın da yoğun desteğiyle geri kazandığı ortadadır. Uluslararası mülteci hukukuna göre artık Suriyelilerin “geçici koruma statüsünde” olmamaları gerekmektedir. Geçici koruma statüsünün kitlesel akını göğüsleyen ülke bakımından da geçici bir çözüm olduğuna yukarıda değinilmiştir. Suriye’deki çatışmalar neredeyse on ikinci yılına girecektir. Türkiye, illaki AB’nin ya da sivil toplum kuruluşlarının tavsiyelerine sonuna kadar uymak zorunda değildir. Ancak ortada bir gerçek bulunmaktadır ki geçici koruma statüsü somut durumla uyumlu değildir. Bu noktada Türkiye’nin alması gereken ciddi tedbirler vardır. Geçmişteki hataları tekrarlamamak adına açık kapı politikasının tamamen terk edilmesi gerekmektedir. Açık kapı politikasını kitlesel akımlarla birlikte değerlendirmek gerekmektedir. İnsan hareketliliğinin bu denli yoğun olması, hem kişiler özelinde insan hakları ihlallerine yol açabileceği gibi hem de hedef ülke için güvenlik sorunlarına zemin hazırlayabilmektedir. İnsan hakları ihlallerini engellemek ve ulusal düzeydeki güvenlik sorunlarını doğru bir şekilde yönetmek ve politika geliştirmek önemlidir. 2011 yılında Suriye’de gerçekleşmeye başlayan şiddet olaylarından kaynaklanan kitlesel göç hareketi Türkiye’nin açık kapı politikası uygulamasından kaynaklı bir güvenlik meselesine dönüşmüştür. Gelen kişilerin sayıca fazla olmasından kaynaklı kamp ve geçici barınma merkezilerinin ihtiyaçları karşılayamaması, kişilerin kamplar dışında yaşamasını beraberinde getirmiştir. Şiddet olaylarının sonlanması ile geri dönüşler için yapılan değerlendirmeler öngörülmeyen bir şekilde artmıştır. Türkiye için kitlesel göç deneyimi bir güvenlik meselesi oluşturduğu gibi toplumda nefret söylemini arttırmış, göçün ilk yıllarında gördüğümüz hoşgörü ortamını da ortadan kaldırmıştır. Burada bahsedilen güvenlik sorunu meselesi açık kapı politikasından kaynaklı bir şekilde sınırları ihlal eden ve terör örgütlerine mensup kişilere/topluluklara ilişkindir. Türkiye’deki yabancıların önemli bir kısmı, en azından Suriyelilerin önemli bir kısmı, toplumsal yaşama katılmakta, çalışmakta veya Türk okullarında eğitim görmektedir. Bir şekilde yetkili idareler tarafından kayıt altına alınmış, kendi geçimini sağlayabilen ve çocuklarının Türkiye’de eğitim almasını isteyen, kısacası Türkiye’de kendilerine bir yaşam kurabilmiş Suriyelilerin veya diğer yabancıların “geçici koruma statüsü” ne tabi olmaya devam etmeleri anlamlı değildir. Üstelik geçici koruma statüsünün bu statüye tabi olan her sığınmacıya adil bir şekilde tatbik edilemediğini de belirtmek gerekmektedir.11 yılı aşkın süredir yaşanan bu durum, Suriyelilere tanınan geçici koruma statüsünün geçiciliğinin fiilen sona erdiğinin açık bir göstergesidir. Türkiye’nin artık mülteci, düzenli ve düzensiz göçmen, ikincil koruma veya geçici koruma statülerine sahip bireyler hakkında esaslı bir politika değişikliğine gitmesi gerektiği düşünülmektedir. Türkiye’de yaşam kurmuş ve kalmak isteyen Suriyelilere yönelik uyum politikalarının ciddi ciddi ele alınması gereken dönem çoktan gelmiştir. Bu politikanın sağlıklı bir temel oturtulabilmesi için ise Suriyeliler için kullanılan muhacir veya misafir gibi kelimelerin bir tarafa bırakılması önemlidir. Kavramların doğru bir biçimde kullanılması, hizmet ve hakların kullanılabilmesi hususunda da büyük öneme sahiptir. Mülteci statüsü özel bir gruba tanınmaktadır. Tanınmış olan haklar da göz önünde bulundurulduğunda göçmen ve sığınmacı kavramlarından farklıdır. Hepsi bir başlıkta toplanacak ve adlandırılacak olursa korunma haklarına ve sağlanan desteklere zarar verebileceği düşünülmelidir. Örneğin iş piyasasına erişim konusunda, daha doğrusu mülteci ve sığınmacıların istihdamı konusunda, YUKK’ta özel düzenlemeler yer almaktadır. Bu kanun kapsamında, uluslararası koruma altına alınmış mülteci ve ikincil koruma statüsüne sahip kişilerin, statülerinin belirlendiği andan itibaren bağımlı veya bağımsız olarak çalışabilecekleri düzenlenmiştir. Bu kişilerin sahip oldukları kimlik belgelerinin aynı zamanda çalışma izni belgesi de sayılacağı kabul edilmiştir. Ancak belli durumlarda bu kişilerin iş piyasasına erişimleri yer, zaman ve sektörel anlamda kısıtlanabilmektedir. Bu kısıtlama, Türkiye’de üç yıl ikamet eden veya Türk vatandaşıyla evli olan ya da Türk vatandaşı çocuğu olan mülteci ve ikincil koruma statüsü sahiplerine uygulanmamaktadır. Uluslararası koruma kapsamına alınanlar ile şartlı mülteciler ise, koruma başvurusu tarihinden itibaren 6 ay sonra çalışma izni başvurusunda bulunabilmektedirler. Şartlı mülteciliğe başvuran biri, şartlı mülteci statüsünde bulunanlar ve vatansız kişi statüsünde yer alanlar, çalışma izni almak için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na (2018 yılından itibaren Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı) başvuru yapmak zorundadırlar. Geçici koruma statüsüne sahip olanların çalışma hakları genel anlamda, Geçici Koruma Yönetmeliği’nde düzenlenmiştir. Bu statüde olanların çalışabilmeleri için Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’ndan izin almaları gerekmektedir. Görüldüğü gibi sadece çalışma hakkının kullanılmasında bile kavramların ne kadar önemli olduğu aşikardır. V. Sonuç Uluslararası hukuk literatürüne ait çeşitli kavramların doğru kullanılması, Türkiye’ye yönelik kitlesel/bireysel akımların anlaşılabilmesi için son derece mühimdir. Türkiye’de yaşayan ya da Türkiye’ye yaşayan yabancılar, önümüzdeki yıllarda en büyük toplumsal meselelerden biri olmayı sürdürecektir. İyi yönetilen göçler, hem insanların çıktığı ve vardığı ülkeler açısından hem de göçmenler ve aileleri için çok büyük yararlar sağlayabilir. Değişen koşullara bağlı olarak yabancıların bir kısmı geldikleri ülkeye veya üçüncü bir ülkeye yerleşebilir ve/veya geri dönebilirler. Ancak önemli bir kısmının Türkiye’de kalmaya devam edeceği söylenebilir. Misafir ya da muhacir retoriğinin kullanılması, özellikle Türk kamuoyunda yabancıların geleceğine ilişkin çeşitli alternatiflerin görmezden gelinmesine ya da küçümsenmesine zemin hazırlamaktadır. Ancak söz konusu nüfusun önemli bir kısmı Türkiye’de kalacaksa eğer hukuki statülerinin tam anlamıyla belirlenmesi, uyum politikalarının hayata geçirilmesi bakımından oldukça önemlidir. Zira, özellikle Suriyeliler söz konusu olduğunda, geçici koruma statüsü artık Türkiye’nin gerçekleriyle uyuşmamaktadır. Türkiye’nin düzensiz göçmenler/mülteciler ve/veya şartlı mülteciler hakkında acil bir eylem planı hazırlayabilmesi için öncelikle kavram karmaşasının ortadan kalkması gerektiği düşünülmektedir. Kurumsal Not : KAPDEM'de yayınlanan yazı ve çalışmalar KAPDEM'in kurumsal görüşünü yansıtmaz, tüm yasal sorumluluk yazarlara aittir. Kaynakça Ahmet Hamdi Topal, “Geçici Koruma Yönetmeliği ve Türkiye’deki Suriyelilerin Hukuki Statüsü”, İstanbul Medipol Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi , C. 2, S. 1, Bahar 2015, s. 5-22. Ali Kemal Nurdoğan Mustafa Öztürk, “Geçici Koruma Statüsü ile Türkiye’de Bulunan Suriyelilerin Vatandaşlık Hakkı”, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi , C. 23, S. 3, 2018, s. 1163-1172. Aysel Çelikel, Yabancılar Hukuku , Beta Yayınları, İstanbul, 2015. Bekir Parlak Ali Utku Şahin, “Türkiye İltica Ve Göç Mevzuatının Coğrafi Kısıtlama Uygulaması Yönünden Analizi”, Tesam Akademi Dergisi , 2015, C.2, S.2, s. 65-79. Bilge Ece Toktaş Abdülkadir Tok, “Ulusal ve Uluslararası Hukuka Göre Türkiye’deki Suriyelilerin Hukuki Durumu”, İnsamer, Ağustos 2022, https://www.insamer.com/tr/ulusal-ve-uluslararasi-hukuka-gore-turkiyedeki-suriyelilerin-hukuki-statusu.html. Bülent Çiçekli, Yabancılar ve Mülteci Hukuku , 5. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2014. Cenevre Sözleşmesi, https://www.multeci.org.tr/wp-content/uploads/2016/12/1951-Cenevre-Sozlesmesi-1.pdf . Deniz Öcal, Ulusal Göç Mevzuatı Bağlamında Suriyelilere Yönelik Eğitim Ve İstihdam Politikalarına İlişkin Bir Değerlendirme, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Yönetimi Anabilim Dalı, Karaman, 2021. Elif Dalboy, Türk Yabancılar Hukukunda Geçici Koruma Statüsü Sahibi Yabancıların Çalışma Hakları, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Özel Hukuk Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2020. Emine Ay, Avrupa Birliği’nin Ortak Göç ve Mülteci Politikası: Suriye İç Savaşı Örneği, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Uluslararası İlişkiler Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya, 2019. Fahrettin Tepealtı, “Avrupa Birliği’ne Yönelik Türkiye Geçişli (Transit) Göç Hareketleri Ve Türkiye’nin Düzensiz Göçle Mücadelesi, Doğu Coğrafya Dergisi , Haziran-2019, Yıl 24, S. 41, s. 125-140. Göç İdaresi Başkanlığı, https://www.goc.gov.tr/. Hatice Saka, “Suriyelilerden sonra sıra kime gelecek?”, Yeni Şafak, 26 Temmuz 2021, https://www.yenisafak.com/gundem/suriyelilerden-sonra-sira-kime-gelecek-3664268 . Hüseyin Aydın, “Afrika’dan Günümüz Türkiyesine Göç Hareketleri”, Afrika Araştırmacıları Derneği, 2017, https://afam.org.tr/afrikadan-gunumuz-turkiyesine-goc-hareketleri/. Meltem Ece Oba, Türk Hukukunda Geçici Koruma Rejimi, Koç Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Özel Hukuk Tezli Yüksek Lisans Programı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2018. Mithat Büyükhan, Uluslararası ve Ulusal Mevzuata Göre Türkiye’deki Suriyelilerin Hukuki Statüsü, Research Studies Anatolia Journal , C. 4, S. 2, 2021, s. 76-90. Nilay Vardar, “Mülteci, Göçmen, Sığınmacı Arasındaki Farklar?”, Bianet, 08 Eylül 2015, https://m.bianet.org/bianet/toplum/167434-multeci-gocmen-siginmaci-arasindaki-farklar . Sibel Yılmaz, Kitlesel Akın (Sığınma) Durumunda Geçici Koruma Rejimi ve Asgari Muamele Standardı, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Hukuku Anabilim Dalı Anayasa Hukuku Bilim Dalı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bursa, 2015. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.2709.pdf . Türkiye’ye İltica Eden veya Başka Bir Ülkeye İltica Etmek Üzere Türkiye’den İkamet İzni Talep Eden Münferit Yabancılar ile Topluca Sığınma Amacıyla Sınırlarımıza Gelen Yabancılara ve Olabilecek Nüfus Hareketlerine Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik (İltica ve Sığınma Yönetmeliği), https://www.multeci.org.tr/wp-content/uploads/2016/12/1994-Yonetmeligi.pdf . Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.6458.pdf . https://help.unhcr.org/turkiye/tr
Bu makalede, Stanislaw Lem’in hayatı ve eserleri üzerinden bir tahlil yapılmaktadır. Yazının amacı Lem’in tüm eserlerini teker teker tanıtmak ya da Lem reklamı yapmak değildir. Ancak edebiyatın, özellikle bilim kurgunun, bir itiraz ve başkaldırı mekanizması olarak yerini ve önemini kavrayabilmek bu yazının asıl hedefidir. Lem’in seçilmesinin nedeniyse hayatı boyunca itiraz ettiği ama açıkça eleştirilerini dile getiremediği her hususu bilim kurgu türünü kullanarak çok zekice işleyebilmiştir. Lem’in hayal gücü muazzam derecede geniştir. Birçok farklı bilim dalına duyduğu ilgi, onlarca eseri kaleme almasına yardım etmiştir. Siyaset, siyaset felsefesi, ahlak ve etik ile ilgili insanlara yönelttiği sorular oldukça düşündürücüdür. Lem’in sorduğu sorular hâlâ güncelliğini kaybetmemiştir. Bu makale iki bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde, edebiyatın aynı zamanda bir siyasi propaganda aracı olarak Türkiye’deki bilinirliğine değinilmiştir. Bir edebi tür olarak bilim kurgunun düşüncelerin ifade edilebilmesi için nasıl bir araç haline getirildiği kısaca analiz edilmiştir. İkinci bölümde ise Lem’in yaşamıyla birlikte çeşitli eserleri ele alınmıştır. Çünkü Lem’in yaşamına ait bazı biyografik bilgilere hâkim olmadan eserleri aracılığıyla hangi hususları eleştirdiğini keşfetmek mümkün değildir. Lem’in Aden, Gelecekbilim Kongresi ve Dünyada Barış isimli eserlerinden pasajlara yer verilmiş olup belli bir çerçeve içerisinde bu eleştirilerin hangi siyasi ve yönetimsel meselelere karşılık geldiği ele alınmıştır . Gerçeğin Ta Kendisi Olarak Bilim Kurgu: Stanislaw Lem Ne Demeye Çalışıyordu? I. Bölüm: Bir Propaganda Aracı Olarak Edebiyat ve Bilim Kurgu Edebiyat ile diğer sosyal bilimler arasındaki bağ genellikle görmezden gelinmektedir. Edebiyatın daha çok insanların ruhlarına, duygularına hitap etmesi gereken bir sanat olduğuna yönelik yaygın kanı aynı zamanda edebiyatın temel fonksiyonlarından birisinin ihmal edildiğini göstermektedir. Edebiyat çok kuvvetli bir propaganda aracıdır. Edebiyat toplumu şekillendirebilmek, sosyal sorunları anlatabilmek, kalabalıkların her gün yaşadığı ıstırabı somut şekilde gösterebilmek için çok kullanışlı bir makinedir. Üstelik sıkıntılar, ıstıraplar, doğal afetler, toplumu sarsan vakalar yetkin bir kalem tarafından şekillendirilmeye, baskı altındaki bir toplumun fikirleri can bulmaya başladığında edebiyatın tarihi şekillendirdiği de görülebilir. Gerek Türk siyasetinde gerekse Türk edebiyatının tarihi seyri içerisinde yazar kimliği ile siyasetçi kimliğinin çok sık iç içe geçtiği de bilinmektedir. Türk-Osmanlı modernleşmesi, edebiyat ile siyasetin ya da yönetim bilimlerinin nasıl iç içe geçtiğini gösteren son derece önemli bir örnektir. Örneğin, Tercüman-ı Ahval gazetesiyle Türk fikir ve edebiyat hayatında yepyeni bir ufuk açmıştır. Tercümân-ı Ahvâl esasen çok bilindik bir örnektir. Gazetelerin toplum üzerindeki dönüştürücü etkisi zaten herkesin malumudur. Namık Kemâl’in şiirleri, piyesleri, romanları aracılığıyla Osmanlı İmparatorluğu’nun Müslüman tebaası vatanseverlik duygusuyla tanışmıştır. Geleneksel Osmanlı dünyasında vatan; doğum yeri veya ikamet edilen yer anlamına gelmektedir. Vatan kelimesinin ulusal bir içeriğe sahip olması için XIX. yüzyılın ikinci yarısını beklemek gerekmiştir. Aslında Namık Kemal’in Vatan yahut Silistre piyesinden çok daha önce Türk aydınları içerisinde toplumu şekillendirmek ve dönüştürmek için edebiyata sarılanlar olmuştur. Mesela, Ahmet Hamdi Tanpınar, Münif Paşa’nın Muhaverat-ı Hikemiye isimli çalışmasında vatan ve vatanseverliğe dair Namık Kemal’in fikirlerine benzeyen görüşlerin yer aldığını belirtmiştir. Türk okuyucusu özellikle gazeteler, şiirler, piyesler, denemeler aracılığıyla edebiyatın toplumu değiştirme ve dönüştürme gücüne aşinadır. Ancak bilim kurgu aracılığıyla bir sistemi eleştirmek, totaliter rejimlere baş kaldırabilmek, ahlaki ve etik bir arayış içine girmek ayrı bir maharet gerektirmektedir. Bilim kurgu edebiyat denilince insanların zihninde şekillenen sahneler üç aşağı beş yukarı aynıdır. Büyülerin havada uçuşması, asaları kırılan büyücüler, ejderhaları terbiye etmeye çalışan insanlar vs. aslında bilim kurgu edebiyatının çok küçük bir kısmını oluşturmaktadır. Bilim kurgu edebiyatının ortaya çıkmasının çok farklı sebepleri bulunmaktadır. Ancak bu edebi türün ortaya çıkmasının en önemli sebeplerinden biri; açık bir şekilde sistem eleştirisi yapamayan ve karşı çıktıkları her olgunun yanı sıra asıl meseleyi topluma anlatmak isteyen insanların gerçekliği alt üst ederek yapmalarıdır. Kısacası sansür, baskı, işkence, cezalandırma vb. birçok müeyyide ve psikolojik eziyetten kaçabilmek için gerçeğin altüst edilmesi gerekmektedir. Düşüncelerini, eleştirilerini, hislerini ve inandığı değerleri tamamen başka bir boyuta taşımak, bizimkiyle ilgisi olmayan bir evrende kafasının içindekilere can verebilmek yazarın temel önceliğidir. Bu noktadan bakılacak olursa aslında gerçeklik ile hayal gücü arasındaki bağ sonsuzdur. Çünkü yazar kendi gerçekliğini herhangi bir sebeple anlatamadığı veya anlatmayı tercih etmediği için okuyucuyu bu gerçeklikle tanışacağı yeni bir evrene sürükler. Bu sebepten ötürü bilim kurgu, siyasetin, sosyolojinin, iktisadın, uluslararası ilişkilerin ve hatta tarihinde bir parçasıdır. Bir kişi Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin (SSCB’nin) bir vatandaşı olarak devlet güdümlü komünist bir sistemi, bu sistemdeki bürokratik çürümüşlüğü, toplumsal refahın sadece parti üyelerinde toplanmasını eleştiremeyebilir. Ancak bilim kurgu edebiyatının en önemli temsilcilerinden biri yazdığı onlarca eserle tarihin gördüğü en dahiyane muhalefet yöntemini geliştirmişti: Stanislaw Lem. Fotoğraf -1: Stanislaw Lem Kaynak: https://culture.pl/en/artist/stanislaw-lem (Erişim Tarihi:10/09/2022). II. Bölüm: Stanislaw Lem’in Hayatı ve Düşüncelerine Dair Genel Bir Değerlendirme Stanislaw Lem, kendi çağındaki birçok düşünürden ve bilim kurgu yazarından farklı bir evrene sahiptir. Lem’in hayatını bilmek, onun yazdığı eserlerin muhtevasını anlayabilmek adına son derece mühimdir. Lem’i sadece bir yazar olarak değerlendirmek hata olur. Lem, vatandaşı olduğu SSCB’deki rejimin yıkılmasını isteyen, Sovyetler’deki bürokrasinin çürümüşlüğünü gören, bilimin kusursuz olmadığını söyleyen, insanlığı kendisini evrenin merkezine koymakla suçlayan bir düşünürdür. Lem ayrıca son derece üretken bir yazardır. Onlarca eseri kaleme alan Lem, neredeyse her bir kitabında yarattığı alternatif bir evrende eleştirilerini sistematik bir şekilde dile getirmeyi başarmıştır. Lem’in yaşamı, belki de neden kendi siyasi, ahlaki, etik ve felsefi düşüncelerini farklı bir gerçeklik aracılığıyla ifade etmeye çabaladığını en açık biçimde göstermektedir. Lem, 12 Eylül 1921’de Lvov, Polonya’da (Bugün Ukrayna’nın sınırları içerisindedir), varlıklı bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Sovyetlerin Polonya’yı işgal etmesi üzerine tıp eğitimine ara veren Lem, Yahudi kökenleri nedeniyle İkinci Dünya Savaşı boyunca sahte bir kimlikle yaşamak zorunda kaldı. Lem’in çok genç bir yaşta saklanmayı öğrenmek zorunda kaldığı aşikardır. Nitekim hayatının geri kalan yıllarında ise kendi düşüncelerinin Sovyetler’deki bürokratik-totaliter rejimin kurbanı olmaması adına elinden gelen çabayı göstermiştir. Bu sebeple, birçok eserini maalesef SSCB’den başka ülkelerde yayınlamak zorunda kalmıştır. Lem için bilim kurgu son derece önemlidir ve bir edebi tür olarak kendine has standartları olmalıdır. Lem, Amerikan bilimkurgu edebiyatını -özellikle de Harlan Ellison'ın eserlerini- hiç önemsememişti; onun kötü düşünülmüş, kötü yazılmış ve yeni edebi formlar bulmaktan daha çok para kazanmaya odaklanmış olduğunu belirtiyordu. Lem, bilim kurgunun metalaştırılmasına karşı çıkmıştır. Kendi içinde yaşadığı toplum ve rejim yüzünden düşüncelerini ve kurgularını ifade edebilmenin biricik yolu olarak bilim kurguyu gördüğü için son derece hassastır. Lem, bilim kurgu ile siyasal düşünce arasında mükemmel bir uyum yakalamıştır. Çünkü siyasal düşünce, aslında genel olarak düşüncenin kendisi için de geçerlidir, hayali bir sıçramayı da içinde barındırır. Marcuse’a göre hayal gücü geleceği uzanan bir köprüdür. Bu noktada siyasal düşünce içinde farklı bir şey söylenemeyeceği açıktır. Lem siyasete, yönetime, bilime ve iktisada dair unsurlarla hayal gücünü birleştirmiş ve geleceğe uzanan bir köprü kurmuştur. Hem bilim kurgunun hem de siyaset ve yönetim bilimlerinin doğası gereği Lem bu köprüyü kurarken kendi geçmişini ve bugününü geleceğe götürmek zorunda kalmıştır. Çünkü eleştirdiği tüm yapısal unsurlara yer verebilmesinin biricik yöntemi budur. Üstelik Lem, bilim kurgunun kurucu babalarından biri olarak kabul edilmektedir. Ursula L. Guin ve Philip K. Dick ile birlikte bilim kurgunun ciddiye alınmasını sağlayan yazarlar arasında gösterilmektedir. Ursula L. Guin ve Lem’in eserlerinde farklı toplumsal tahayyüllere yer verilmesi, yerginin ve politik eleştirinin son derece belirgin olması bilim kurguyu farklı bir noktaya taşımıştır. Lem’in kitaplarının çoğunda montaj hattını ve kitlesel üretimi eleştirdiği görülmektedir. Lem’in eleştirileri iktisadi düzene ya da üretim şekillerine yönelik değildir. Lem temel itibariyle her işi en küçük parçalarına kadar ayırmak, insanların sadece bir işte uzmanlaşmasını sağlamak, her bir dakikayı verimli geçirebilmek adına bilimin şaşmaz bir rehber kabul edilmesine karşı çıkmaktadır. Çünkü bu sürecin sonunda insanın mankurtlaştığı ya da makineleştiğini gözlemlemiştir. Lem’in doğrudan eleştirdiği sistem Frederick Taylor’un ortaya attığı ve XX. yüzyılın şekillenmesinde önemli bir yeri olan bilimsel yönetim modelidir. Lem, Aden isimli eserinde, bilimsel yönetim modelinin zannedildiği kadar “bilimsel” olamayabileceğini, belli bir noktadan sonra söz konusu modelin gerçeklikle bağının kesilebileceğini çarpıcı bir biçimde anlatmıştır. Üstelik Lem’in eserlerinin neredeyse tamamı bu şekilde örneklerle doludur. Aslında Lem bu düşünceyi eleştirirken sadece bilimsel yönetimi eleştirmekle kalmaz aynı zamanda SSCB’nin uygulamalarını da eleştirmektedir. Lem, Aden’de çok ilginç bir fabrikanın varlığını anlatmıştır. Fabrikalarda üretilen ürünler, insanların ya da herhangi bir zeki canlının kullanabileceği tarzda ürünler değildir. Bu fabrikalarda üretilen “şeyler” zeki dünya dışı canlılardır. Ancak üretim esnasında ortaya çıkan bir teknik aksaklık ya da zeki canlıların istenilen fiziki ve zihinsel özellikleri taşımaması, bu canlıların itlafıyla sonuçlanmıştır. Kısacası fabrika, tarımda ya da imalat sektöründe çalıştırılmak üzere canlı üretmektedir. Bu canlıların işe yaramayan kısımları ise itlaf edilmektedir. Aslında Lem’in kullandığı bu tema, oldukça tanıdıktır. İnsanların itlaf edildiği toplama kamplarının bu fabrikalardan farklı olduğu söylenebilir mi? İnsanlık, bu acı tecrübeyi daha önceden yaşamış olmasına rağmen pek ders almış gibi görünmemektedir. Bu üretim, montaj hattı teknolojisi kullanılarak yapılmaktadır. Lem, fabrikayı ele aldığı satırlar boyunca, üretim sürecinin ne kadar gayriinsani olduğunu anlatmak istemiştir. Nitekim montaj hattı son derece eleştirilen bir metot haline gelmiştir. Montaj hattı aynı zamanda, işçiler üzerinde azami kontrol kurulmasına izin veren gayri insani bir teknolojidir. Montaj hattının, rasyonelleşmenin ve bürokratikleşmenin demir kafesinin vardığı son nokta kesinlikle toplama kamplarıdır. Lem’in birçok eserinde ele aldığı ve şiddetle eleştirdiği “canlı itlaf fabrikaları” ile toplama kampları arasında neredeyse fark yok gibidir. Nitekim toplama kamplarının çalışma prensiplerini anlatan “…modern fabrika sisteminin sıradan bir uzantısıydı; meta üretmek yerine, hammaddesi insan, çıktısı ölüm olan bir fabrikaydı…. Mühendisler krematoryumu, yöneticilerse neşe ve verimlilikle çalışan bir bürokratik sistemi tasarlamıştı…” bu ifadeler, Lem’in özellikle Aden isimli eserinde çarpıcı bir şekilde işlenmiştir. Aden’deki düzeni anlamaya çalışan insanlar, ölümden başka bir şey göremedikleri bu fabrikalardan sonra konuşamaz hale gelmiştir. Ne yazıktır ki tam 77 yıl önce toplama kampında çalışan neşeli bürokratlar, tasarımlarını öven mühendisler de insanlığın bir gerçeğiydi. Lem, bir daha aynı utanç, rezalet ve yıkım yaşanmasın diye insanlığın bu sapkınlıklarını mümkün olduğunca açık seçik bir şekilde yazmış ve eleştirmiştir. Fotoğraf-2: Aden’in Rusça baskısı. Kaynak: https://stanislaw-lem.fandom.com/wiki/Eden_Russian_AST_2008_(1) (Erişim Tarihi:10/09/2022). Lem’in eserlerinde göze çarpan bir diğer unsur ise toplumu, doğayı, kültürü, ahlakı kısacası canlı ve cansız çevrenin tamamını merkezi bir planlama etrafındaki bir kurguya yerleştirebileceğini düşünen bürokrasinin acımasızca eleştirilmesidir. Nitekim SSCB tercih ettiği model, sadece Lem gibi rejimden zarar gören insanlar tarafından değil, Bukharin gibi dönemin önde gelen sosyalist düşünürleri tarafından da eleştirilmiştir. SSCB, İngiltere ve ABD gibi ülkeleri iktisadi, askeri ve toplumsal yönlerden yakalamak isterken son derece hızlandırılmış bir kalkınma-büyüme programı takip etti. Aşırı zorlanan koşullar içinde, ekonomik büyümenin inanılmaz ölçüdeki hızının kaçınılmaz sorunları ortaya çıktı: Devletin ekonomik rolünün büyük ölçüde artması, karar mekanizmasında aşırı merkezileşme ve nüfusun zor ile coğrafik hareketsizliğe sokulması gibi. Bu durum Lem’in romanlarına nasıl yansımış olabilir? Mesela Lem dünyasının favori karakterlerinden Ijon Tichy, Dünyada Barış isimli romanda, iktisadi büyüme uğruna dünyanın katlandığı sıkıntılardan yakınmaktadır. Sosyalizm, sanayi toplumu aşamasında iken, verimliliğin ön plana çıktığı dünya şartlarında tıkanıp kalmış; uzay yarışlarına katılan bir imparatorluğun insanları, dünya standartlarında ortalama bir hayat seviyesinden bile mahrum kalmışlardır. İnsan düşünmeden edemiyor acaba Ijon Tichy, Lem’in kendisi miydi? Lem’in başka bir kitabına göz atılacak olursa Ijon Tichy’nin belki de Lem olduğu iddia edilebilir. Gelecekbilim Kongresi isimli eser, çok farklı bir gelecek tasavvurunu ortaya koymaktadır. Yalanlarla dolu bir dünyada, ki bu dünyada insanlardan ziyade bürokratlar ve hükümetler yalan söylemektedir, hayatta kalmaya çalışan milyarlarca insan aslında halüsinasyon görmektedir. İnsanlık 2039 yılına ulaştığı vakit, tüm insanlar barış içerisinde, huzurla, son derece iyi yaşam standartlarına sahip bir yaşam sürmektedirler. Peki gerçekten de durum öyle midir? Aslında nüfusu neredeyse 50 milyara ulaşmış bir dünyada insanlara sunulacak hiçbir şey kalmamıştır. Son sülün bu dünyayı terk edeli 25 yıl olmuştur. Sefalet, acı, yıkım, çevre felaketleri vs. anlaşılmasın, insanlık halüsinasyon görmeye devam etsin diye kimyasal maddelerin kitlesel bir üretimi ve tüketimi söz konusudur. Lem, bilimin insanları sadece hakikat denilen bir şeye yaklaştırdığını söylemiştir. Gelecekbilim Kongresi ’nde ise bilim, insanlara hiçbir zaman sahip olmadıkları ve olmayacakları bir hakikati bahşetmektedir. Bu kararı alan ve uygulayan insanların neredeyse tamamı, üst düzey bürokratlardır. Peki tüm dünya neden aynı rüyayı, belki de kâbus denilmelidir, görmeye zorlanmaktadır? Cevabı kitabın içindeki bir pasajda bulmak mümkündür: “ Demek istediğim, kimsenin sana kötülük etme niyeti falan yok. Aksine derin bir şefkat duygusu ve en yüce insani gerekçeler için başvuruldu bu kimyasal aldatmacaya… ” Lem’in kaleminden dökülen bu satırlar, sadece Sovyetler’i eleştirmemektedir. Mesela “en yüce insani değerler” ifadesini ele almak gerekirse, temel insan haklarını bir kenarda tutarak, insani değerlerin herkes için aynı olduğundan bahsetmek mümkün değildir. Liberal demokrasilerin en temel insani değerlerden biri olarak gördüğü mülk edinme hakkı, SSCB gibi ülkelerde insanlar arasındaki eşitsizliklerin temel sebebi sayılmaktadır. Bu durumda yapılması gereken nedir? Lem kitaplarında bu sorunun cevabını doğrudan vermemekle birlikte kesinlikten ve ideal düzen arayışından uzak durulması gerektiğini açıkça ima etmektedir. Nitekim ideal düzen arayışının toplumları nereye sürükleyebileceği bilinmektedir. Bilim kurgu, Lem tarafından bir can simidiymişçesine kullanılmıştır. Bilim kurgu, insanlığın bir daha aynı hatalara sürüklenmemesi için bir uyarı sistemidir. Sonuç itibariyle, edebiyat ile sosyal bilimler arasındaki bağ, elbette yazarların toplumsal ve siyasal konumu oldukça önemlidir bu noktada, açıkça görülmektedir. Lem ise bilim kurgu türünün en muazzam örneklerini vermiş bir yazar olarak aynı zamanda bu edebi türün yeni işlevler yüklenmesine de yardımcı olmuştur. Lem’in eserleri siyaset ve yönetim bilimlerinin aynı zamanda edebiyata ne kadar derinden sirayet ettiğini göstermektedir. Elbette, her şeyin siyasetle veya yönetim fikriyle kavranması mümkün değildir. Ancak Lem’in hayatına ve eserlerine bakılacak olursa, çoğu kişisel deneyimin siyasetten ayrı bir şekilde düşünülemeyeceği de açıktır. Lem hayatını kaybettiği 2006 yılına değin yirmiden fazla eseri kaleme almıştı. Belki de kitlelere mesaj vermenin, rejimleri ve sistemleri eleştirebilmenin en farklı yöntemlerinden birini seçmişti. Ancak Lem, bu sayede ölümsüzlüğü de yakalamış oldu. Ayrıca Lem’in bilim kurgu romanlarında internet, sesli kitaplar, uzay çöpleri, tablet vb. birçok yeni teknolojiye veya olası çevre sorunlarına değinmesi takdire şayandır. İnternet ve tablet bizim gündelik hayatımızın bir parçası hâline gelmiştir. Ancak 60’lı yılları tahayyül edersek Lem’in ne kadar çarpıcı bir hayal gücüne sahip olduğunu daha iyi idrak edebiliriz. Kurumsal Not : KAPDEM'de yayınlanan yazı ve çalışmalar KAPDEM'in kurumsal görüşünü yansıtmaz, tüm yasal sorumluluk yazarlara aittir. Kaynakça Celalettin Vatandaş, Türk Ulusçuluğunun Doğuşu, İstanbul, Açılım Kitap, 2004. Didem Ardalı Büyükarman, “Vatan Kavramının Türk Tiyatro Edebiyatındaki Seyriüzerine Bir İnceleme”, A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S. 37, Erzurum, 2008, ss. 127-145. Ertuğrul Aydın, “Edebiyatın Siyasetle Kesişen Noktasında Yazar Ve Şairlerin Tutumları”, Muhafazakâr Düşünce, Yıl: 4,- Sayı: 13-14, Yaz-Güz 2007, ss. 141-146. Funda Özlem Şeran, Reflections of Political Ideologies and Changing Political Systems on Science Fiction Literature: Comparing Utopian and Dystopian Novels, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Uluslararası İlişkiler (İng) Bilim Dalı, İstanbul, 2009. George Ritzer, Toplumun McDonaldlaştırılması, 7. Basım, Ayrıntı Yayınları, İstanbul, 2020. İsmail Özsoy, “Sovyet Sisteminin Çöküşünden Tarihî ve Evrensel Dersler”, Bilig, 2006. Sayı 39: 163-194. Nihat Erdoğan, Perestroyka Ve Sosyalizmin Geleceği-II, Monthly Review, ''Review of the Month'', Vol. 41, Number 11, 1990, ss. 263-280. Stanislaw Lem, Aden , Olgun Töman (çev.), 2. Baskı, İstanbul, Alfa Yayınları, 2021. Stanislaw Lem , Dünyada Barış , Sevil Cerit (çev.), 1. Baskı, İstanbul, Alfa Yayınları, 2020. Stanislaw Lem, Gelecekbilim Kongresi , Ahmet Eliuz (çev.), 1. Basım, İstanbul, Alfa Yayınları, 2020. https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bilim-kurgu-yazari-stanislaw-lem-hayatini-kaybetti-4155778. https://iletisim.com.tr/kitap/aden/8863#Tab2 https://tr.wikipedia.org/wiki/Stanis%C5%82aw_Lem https://youtu.be/3WmUoubAtsA
Bu makalede Türkiye’de kamu yönetimi reform sürecinin genel bir tahlili yapılmaktadır. Kamu yönetimi reformunun özellikle modernleşme ve kalkınma gibi kavramlarla ilişkili incelenmiş, bu ilişki tarihi bir düzleme yerleştirilmek istenmiştir. Bu tarihi bağlam Türkiye'nin seçtiği kalkınma modelleri ve iktisadi modeller çerçevesinde değerlendirilmiştir. Sanayileşme, ithal ikameci büyüme, planlama ve neo-liberal iktisadi politikalar çerçevesinde şekillenen kamu yönetimi reformları ayrı dönemler halinde incelenmiştir. Bu kapsamda, kamu yönetimi reformları ile uluslararası kuruluşlar arasındaki bağ irdelenmiştir. Son olarak, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminin getirdiği yenilikler ve karşılaştığı sorunlar ele alınmıştır.
Bu yazıda, Johnna Montgomerie’nin kaleme aldığı “Hanehalkı Borçlarını Silin!” isimli eser tanıtılmıştır. Genel itibariyle hane halklarının borçlandırılmasına dair Montgomerie’nin neler düşündüğü ifade edilmiştir. Ayrıca Montgomerie’nin borç ekonomisi hakkındaki iddiaları özetlenmiş, borçluluk döngüsünden nasıl çıkılacağına dair önerileri değerlendirilmiştir. Kitap Değerlendirmesi: Montgomerie ve Borçluluk Teoremi Vakıfbank Kültür Yayınları’ndan çıkan kitaplara bir göz gezdirecek olursanız son derece farklı konulara ilişkin, orijinal metinlerin dilimize kazandırıldığını görebilirsiniz. 2021 yılı içerisinde Vakıfbank Kültür Yayınları tarafından Türkçe ’ye kazandırılan bir başka eser Johnna Montgomerie’ye ait “Hane halkı Borçlarını Silin!” isimli kitaptır. Montgomerie’ye ait bu eserde toplumu derinden etkileyen birçok fikir ve öneri bulunmaktadır. Öncelikle şunu belirtmek gerekir ki, Montgomerie son derece sade bir üslupla bu eseri kaleme almış. Meramının herkes tarafından anlaşılabilmesi yazarın öncelikli hedefleri arasındaymış denilebilir. Tüketim odaklı bir iktisadi anlayışı eleştiren yazar, ekonomik krizlerin asıl sebebinin olağanüstü raddelere varan borçluluk hali olduğu konusunda sıradan insanları ikna etmek istemektedir. Zira Montgomerie’ye göre kapitalizmin her 10 yılda bir girdiği yapısal krizlerin arkasında yatan asıl faktör, finansal sektörün borçlanma temelinde örgütlenmesinden kaynaklanmaktadır. Resim-1: Vakıfbank Kültür Yayınların Çıkan Hanehalkı Borçlarını Silin! isimli eserin Türkçe basımı.-Kitapyurdu ( https://www.kitapyurdu.com/kitap/hanehalki-borclarini-silin/595139.html Erişim Tarihi: 24/05/2022). Montgomerie’nin eserinin bir risale olduğunu söyleyebiliriz. Kitap, kaynakça kısmı ile birlikte neredeyse yüz otuz beş sayfadan ibarettir. Kitabı gerçek anlamda çarpıcı kılan hususlardan bir diğeri de bu özelliğidir. Bu kitabın, hacmine kıyasla, çok büyük önermelerin yer aldığı bir eser olduğu söylenebilir. Kitap, giriş başlığı ile birlikte toplamda altı bölümden oluşmaktadır. Montgomeri, giriş bölümünde aslında kapitalizm, borçlanma, iktisadi krizler, hane halkı kredileri ve alternatif çözüm yolları gibi kavramlar üzerinden kendi iktisadi ve siyasi felsefesini açıklamaktadır. Montgomerie’nin okuyucuyu yakalayan ve kendi önermelerinin doğruluğuna ikna eden asıl bölüm giriş kısmıdır denilebilir. İşin güzel kısmı ise ne siyaset bilimindeki detaylı kavramlara ne de karmaşık iktisat teoremlerine hâkim olmanıza gerek kalmadan yazarın ne demek istediği anlaşılabiliyor. Eğer hayatınız boyunca ev ve araç satın alabilmek, basit ihtiyaçlarını karşılayabilmek adına kredi kullanmak zorunda kaldıysanız yazarın ifade ettiği tutsaklık durumunu hissedememek mümkün değildir. Sonraki bölümlerde yazar, borçlanma odaklı ekonomiye dair açmazları teker teker ele alıyor. Aslında yazarın küresel ölçekte bir analiz yaptığı iddia edilemez. Zaten kendisinin de böyle bir iddiası bulunmamaktadır. Yazar daha çok Anglo-Amerikan ülkelerine ama özellikle Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri’ne (ABD) odaklanmış vaziyette. Ancak bu kitabı her kim okursa okusun Anglo-Amerikan ekonomilerinin bel kemiğini oluşturan kredi odaklı tüketimin tüm dünyaya yayıldığını söyleyebilir. ABD ve Birleşik Krallık üzerinden yapılan çıkarımlar, günümüzde neo-liberal iktisadi esaslara dayanan tüm yapılar için geçerlidir. Sadece Türkiye’yi ele aldığımız zaman, bütün geniş çaplı iktisadi önlemlerin vatandaşlar daha çok kredi çekebilsin diye alındığını söyleyebiliriz. Türkiye’nin şu an ABD’den çok farklı olduğunu iddia edebilir miyiz? Eğitimden tutun da temel ihtiyaçları karşılanmasına kadar çok geniş bir alanda kredi çekmeden hareket edebilenler ancak üst gelir grubuna mensup bireylerdir. Montgomerie, parasal sıkılaşma veya genişleme temelinde bir iktisadi reçete sunmamıştır. Montgomerie, hane halkı borçlarının önemli bir kısmının affedilmesini ve bazı borçların ise devletlerin yaratacağı bir fon üzerinden ödenmesi gerektiğini iddia etmektedir. Montgomerie’yi bu noktada farklı kılan hususlardan bir tanesi kapitalizmi ortadan kaldırmak yerine piyasaların işleyebilmesi için devlet müdahalesi temelinde bir çözüm önermesidir. Piyasaların daha sağlıklı bir şekilde işleyebilmesi, daha yüksek büyüme oranlarının yakalanabilmesi için devlet müdahalesinin elzem olduğunu iddia ettiği bölümlerde (Üçüncü ve dördüncü bölümler) Montgomerie’nin temel önermeleri ayrıntılı bir şekilde okunabilir. Montgomeri, özellikle bankaların ve bağımsız kredi kuruluşlarının daha yüksek kâr hadlerine erişmeleri yönündeki siyasi ve idari kararları eleştirmektedir. Finans sektörünün makul düzeyde kâr elde edebileceği, buna karşın hane halklarının borçlarının önemli bir kısmının silinebileceği yeni bir model ortaya atmıştır. Montgomerie’nin ortaya attığı bu modelin incelenmesi, zayıf noktalarının tespit edilmesi ve iyileştirilmesi finans sektörünün de çehresini değiştirebilir. Neo-liberal iktisadi politikaların su katılmamış savunucuları, tüketim ve kredi odaklı büyümenin ne kadar önemli olduğunun altını ısrarla çizmektedirler. Ancak bu şekilde bir iktisadi model, sadece kredi veren kuruluşların daha yüksek kâr marjlarına erişebilmesi bakımından elzemdir. Montgomerie, özellikle bu iddiayla dalga geçmekte ve kredi veren kuruluşların devamlılığı açısından da borçlarla ilgili farklı bir düzenlemenin ivedilikle yapılması gerektiğini savunmaktadır. Çünkü Montgomerie’ye göre dünyanın bu gidişatı belli bir noktadan sonra borçlarını ödeyebilecek tek bir hanenin bile kalmamasıyla sonuçlanabilir. Aslında Montgomerie, kapitalizmin krize girmemesi için birtakım öneriler sıralamış görünmektedir. Bu noktada akla hemen şöyle bir soru gelebilir. Kapitalist krizlerle kapitalizmin krizi aynı kavramlar değiller mi? Kapitalist krizler ile kapitalizmin krizi birbirinden farklı kavramlardır. Kapitalizmin Krizi; bir üretim biçimi ve bir ekonomik-politik-toplumsal sistem olarak kapitalizmin artık varlığını devam ettirememesi ve yok olma / sona erme tehlikesiyle karşılaşması “durumudur.Sancaktar’ın bu tespiti doğrultusunda 1873-1890, 1929, 1968, 1973, 1978, 1989, 1994, 1998, 2001, 2008 yıllarında yaşanan iktisadi dalgalanmaların kapitalist krizler olduğunu söyleyebiliriz. Etkileri farklı olmakla birlikte bu iktisadi dalgalanmaların hiçbirisi kapitalizmin krizine dönüşememiştir. Montgomerie, özellikle 2008 Krizini işaret ederek, hane halkının borçlanma eğiliminin geldiği noktanın önemine dikkat çekmiştir. Bir sonraki iktisadi krizde, merkez bankaları ve devletler ne kadar müdahale ederlerse etsinler, hane halkı borçlarının çevrilemeyeceği bir aşamaya geçilirse kapitalizmin krizi başlayabilir. Kapitalizmin krizi bir kez başlarsa, bu sefer devlet müdahalesi için çok geç kalınabilir. Çünkü kapitalizmin krizi söz konusu olduğu zaman çevrilebilir bir durumdan değil, bildiğimiz manasıyla iktisadi sistemin kıyamet senaryosundan bahsedilmektedir. Montgomerie’ye göre, çok sayıda hane halkının birbirleriyle örtüşen birden çok borç hesabına: açık kredilere, kredi kartlarına, aşılan kredi limitlerine, araç kredilerine, konut kredilerine ve evlerini ipotek ederek aldıkları ikinci konut kredilerine sahip olması, rakamlardan kolayca anlaşılamayan bir borçluluk gerçeğidir. İşin özünde borçlanmayı kapitalizmin sonu haline getirebilecek esas özelliği de budur. Bu gerçekliği görebilmek hem sıradan insanlar için hem de devletler bakımından son derece güçtür. Ancak borçlanmanın çevrilemeyeceği bir noktaya ulaşırsa modern finans sektörü, Lehman Brothers örneğinde olduğu gibi, art arda birçok finansal kuruluşu kurtaracak bir müdahale devletler tarafından yapılamayabilir. Bu noktaya gelmektense, Mongtomerie’nin deyimiyle, hane halkları için eşgüdümlü borç ertelemelerini düşünmek en makul olan yoldur. Samir Amin, “Emperyalizm ve Eşitsiz Gelişim” isimli kitabında kapitalizmle ilgili temel sorunları ele almıştır. Amin, kapitalizmin eleştirisini farklı sorunların irdelenmesi gerektiğini vurgulamıştır. Kapitalist krizler, söz konusu sorunların başında gelmektedir. Amin, kapitalizmin yerini sosyalizme bırakacağından emin olarak kendi siyasi ve iktisadi teorilerini ortaya koyuyordur. Montgomerie ise oldukça somut adımlarla elimizdeki sistemin nasıl daha iyi bir hale geleceğini sorgulamaktadır. Bu nedenle Montgomerie’nin ortaya attığı çözümler birçok insana daha inandırıcı gelebilir. Ancak şunu belirtmek gerekir ki, bu önerilerin toplumda karşılık bulabilmesi için daha somut hale getirilmesi gerekmektedir. Montgomerie, söz konusu eseriyle, kapitalizmin içerisinde farklı bir yol bulunabileceğini ortaya koymuştur. Bu yolun ana hatları belirlenmiş olmakla birlikte yöntemin ve araçların daha iyi belirtilmesi gerekmektedir. Montgomerie’nin tahayyül ettiği finansal sistemin inşa edilebilmesi, yakın zamanda mümkün görünmemekle birlikte, imkânsız da değildir. Alternatif bir iktisadi model için Montgomerie’nin bu eseri yol gösterebilir. Bu yazıda ifade edilen görüşler yalnızca yazara aittir; KAPDEM’in kurumsal duruşunu, editoryal görüşünü ve/veya politik tutumunu yansıtmayabilir. KAPDEM, yayınladığı içerikler aracılığıyla farklı perspektiflerin ifade edilmesini teşvik eder, ancak bu içeriklerde kullanılan bilgi ve üretilerin fikirlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir. The views expressed in this article are solely those of the author and may not reflect the institutional stance, editorial perspective, and/or policy orientation of KAPDEM. While KAPDEM encourages the articulation of diverse perspectives through its published content, it bears no responsibility for the information and intellectual output presented therein; all responsibility lies with the respective authors. Kaynakça: Caner Sancaktar, “Kapitalist Kriz” Ve “Kapitalizmin Krizi”, Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi, 2008, https://tasam.org/tr-TR/Icerik/956/kapitalist_kriz_ve_kapitalizmin_krizi#:~:text=Kapitalizm%20kendi%20i%C3%A7inde%2019.%20y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n,ise%201974%2D1982%20Kriz%20d%C3%B6nemidir. Johnna Montgomerie, Hanehalkı Borçlarını Silin!, Özgür Atılım turan (çev.), 1. Baskı, Vakıf Bank Kültür Yayınları, İstanbul, 2021. Samir Amin, Emperyalizm ve Eşitsiz Gelişme, Semih Lim (çev.), Yordam Kitap, 2. Basım, İstanbul, 2014.
Bu yazıda, uluslararası hukuk literatüründe yer alan mülteci, sığınmacı, geçici koruma, ikincil koruma, göçmen, transit göçmen, düzensiz göçmen vb. çeşitli kavramların Türk mevzuatı içerisindeki yeri ve tarihi gelişimi ele alınmaktadır. Türkiye’ye gelen ve/veya sığınmak zorunda kalan yabancılar, ülkenin en önemli gündem maddelerinden birini oluşturmaktadır. Özellikle Suriyelilerin sık sık ‘muhacir’ ya da ‘misafir’ şeklinde nitelendirilmeleri gerçekten kopulmasını da beraberinde getirmektedir. ‘Misafir’ kelimesi, yabancıların Türkiye’deki ikamet süresinin sınırlı olduğunu ve bir gün “geri gönderilecekleri” imasını taşımaktadır. ‘Muhacir’ ve ‘ensar’ kelimeleri üzerinden kurulan ilişki ise yabancıların üzerinde kurulan ideolojik bir tahakküme işaret etmektedir. Bu yazıda ayrıca Türkiye’de uluslararası göç hukukuna dair mevzuatın gelişimine yer verilmekte, zaman içerisinde mülteci/sığınmacı ve düzensiz göçmenlere karşı Türkiye’nin takındığı tutum, uluslararası sözleşmelerin yanı sıra yasal ve idari düzenlemeler çerçevesinde değerlendirilmektedir. Göç hukukunda kullanılan kavramların doğru bir şekilde tanımlanmasının önemi, özellikle Suriyeliler ve geçici koruma statüsü etrafında yorumlanmaktadır. Uluslararası Hukukun Kapsamına Giren Bazı Kavramlar: Mülteci mi Muhacir mi? I. Giriş 2011’den beri Türkiye’ye gelen yabancılar için “mülteci, göçmen, sığınmacı, misafir, muhacir” gibi kelimeler başta olmak üzere birçok kavram kullanılmıştır. Türkiye, son yıllarda özellikle sadece Suriye’den gelen insanların değil Afganistan, Pakistan, Irak, İran ve Afrika’daki diğer ülkelerden Türkiye’ye yönelenlerin de hesaba katılması gereken kitlesel bir göç hareketiyle karşı karşıya kalmıştır. Özellikle Suriyeliler ile ilgili Türk basınında veya politikacılar tarafından “misafir” kelimesinin 2017-2018 dönemine kadar çok sık kullanıldığı söylenebilir. Söylem düzeyinde bile olsa Suriye’den gelen insanlara misafir denilmesi oldukça sakıncalıdır. Çünkü bu tarz kitlesel göç hareketlerinin her biri uluslararası sözleşmeler, antlaşmalar ve ülkelerin mevzuatı açısından farklılıklar içermektedir. Ortaya çıkan kavram karmaşası karşısında, öncelikle her biri farklı statüye tekabül eden söz konusu kavramların açıklığa kavuşturulmasının bir mecburiyet olduğu görülmektedir. II. Yabancılara Dair Çeşitli Kavramların Uluslararası Hukuk ve Türk Mevzuatı bakımından Yeri (1923-2014) Sığınmacı, göçmen, şartlı mülteci, vatansız, düzensiz göçmen, mülteci vb. kavramları incelerken ele alınması gereken ilk olgu dış göç meselesidir. Dış göç, kısaca tanımlamak gerekirse, göç hareketinin ülke sınırlarının dışına taşması şeklinde nitelendirilebilir. Göç kavramı kısaca siyasi, toplumsal veya ekonomik buhranlardan dolayı bireylerin yahut toplumların ikame ettikleri meskenleri terk ederek başka bir yerleşim yerine veya başka bir vatana gitme hareketi olarak tanımlamak da mümkündür. Bu yazı kapsamında özel bir anlam taşıyan süreç ise zorunlu dış göçtür. Zorunlu dış göç, kişilerin taraf olmadıkları çatışmalar sonucu başka ülkelerin sınırlarına sığındığı ve gerekli güvenli ortam oluşturulunca tekrar geri döndüğü ‘uluslararası yerinden edilmedir.’ Türkiye’ye yönelmesi muhtemel göç dalgaları düşünülerek bu süreci yönetmek üzere hazırlanmış hukuki belge 1934 tarihli İskân Kanunu’dur. Kanunun genel itibariyle Türkiye’ye yerleşmek isteyen göçmenlerin iskânına yönelik bir metin olduğu söylenebilir. Dönemi içerisinde Türkiye’nin yeni bir ulus inşa etme çabaları bağlamında siyasi niteliği de bulunan bu Kanun, devletin ulus inşa etme çabaları bağlamında, Türk soyu ve kültürüne sahip kişilerin Türkiye’ye göç etmesini teşvik etmiş ve bu göçlere zemin oluşturmuştur. Körfez Savaşı’na kadar Türkiye’ye gelen göçmenlerin İskân Kanunu ve 1951 tarihli Mültecilerin Hukukî Statüsüne Dair Cenevre Sözleşmesi (Yazıda Cenevre Sözleşmesi olarak anılacaktır) çerçevesinde değerlendirilmesi gerekmektedir. Fotoğraf-1: Gazimağusa’daki Yahudi mülteci kampı. (Kıbrıs, 1946). Kaynak: https://www.theguardian.com/world/2021/oct/27/moves-to-control-movement-of-refugees-in-europe-archive-1946 (Erişim Tarihi: 27/09/2022). Bu kavramların arasındaki farkların ortaya konabilmesi için incelenmesi gereken bazı uluslararası belgeler ve sözleşmeler bulunmaktadır. 1951 tarihli Cenevre Sözleşmesi ve Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulunda kabul edilen ve 4 Ekim 1967’de yürürlüğe giren Protokol Türkiye’nin de taraf olduğu temel uluslararası metinlerdir. Cenevre Sözleşmesi’nde yer alan tanım, mülteciler için temel bir norm olarak kabul edilmektedir. Cenevre Sözleşmesi’nin 1’inci maddesinin A fıkrasında “… ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi düşünceleri yüzünden, zulme uğrayacağından haklı sebeplerle korktuğu için vatandaşı olduğu ülkenin dışında bulunan ve bu ülkenin korumasından yararlanamayan, ya da söz konusu korku nedeniyle, yararlanmak istemeyen, yahut tabiiyeti yoksa ve bu tür olaylar sonucu önceden yaşadığı ikamet ülkesinin dışında bulunan, oraya dönemeyen veya söz konusu korku nedeniyle dönmek istemeyen her şahıs… ” denilerek mülteci kavramı açıkça tanımlanmıştır. Cenevre Sözleşmesi, II. Dünya Savaşı’ndan hemen sonra hazırlanan bir çerçeve metin olduğu için 1967’de güncellenmesine yönelik bazı adımlar atılmıştır. Cenevre Sözleşmesi’nde mülteci tanımı, özellikle II. Dünya Savaşı’ndaki terörden ve şiddet hareketlerinden etkilenen sivil nüfus düşünülerek hazırlanmıştır. Kısacası Cenevre Sözleşmesi ile 1 Ocak 1951’den önce Avrupa’da meydana gelen olaylar sebebiyle iltica talebinde bulunan şahısların mülteci statüsünden yararlanabileceği kabul edilmiştir. Bu nedenle 1967’de imzalanan Protokol ile Cenevre Sözleşmesi’ndeki mekân ve zamana bağlı sınırlamalar kaldırılmış ve Cenevre Sözleşmesi’nin 1’inci maddesinin A fıkrasında yer alan mülteci tanımı evrensel bir nitelik kazanmıştır. Ancak Türkiye 1967 tarihli Protokol’ü yürürlüğe koyarken coğrafi sınırlamanın geçerliliğini sürdürdüğünü, sadece Avrupa’da meydana gelen olaylar kapsamında “mülteci” statüsünün Türkiye bakımından geçerli olacağını bildirmiştir. Türkiye, Cenevre Sözleşmesi’nde yer alan kısıtlamaları kaldıran Protokole (1967) 1 Temmuz 1968 tarihli Bakanlar Kurulu kararı ile katılarak zamansal kısıtlama uygulamasını kaldırmış; ancak, protokolün 7. maddesinde yer alan “çekince koyma hakkı”ndan yararlanarak, Cenevre Konvansiyonu ile getirilen coğrafi kısıtlama uygulamasını sürdüreceğini beyan etmiştir. Anayasa’da da sığınma bir hak olarak açıkça düzenlenmiştir. Özellikle Anayasa’nın 17’nci maddesinin birinci fıkrasında yer alan [h]erkes, yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir” hükmü gereğince kişinin yaşam hakkını tehlikeye sokacak, işkence ve kötü muameleye tabi olma riskinin bulunduğu ülkelere geri gönderilmesi bu hükmün lafzına ve ruhuna aykırılık teşkil edecektir. Ayrıca yine aynı maddenin üçüncü fıkrasında “Kimseye işkence ve eziyet yapılamaz; kimse insan haysiyetiyle bağdaşmayan bir cezaya veya muameleye tabi tutulamaz…” hükmü yer almaktadır. Kısacası Anayasa’nın çeşitli maddelerinde de yer alan temel insan haklarına dair hükümler, aynı zamanda uluslararası mülteci hukukunun da bir parçasıdır. Anayasa’nın 90’ıncı maddesinde yer alan “Usulüne göre yürürlüğe konulmuş Milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir” ifadesinden yola çıkarak Cenevre Sözleşmesi’nin ve 1967 Protokolü’nün Türkiye’deki mevzuatın bir parçası olarak değerlendirildiğini ve mültecilere yönelik ilk hukuki düzenlemeler olduğu söylenebilir. Kamuoyunda yaygın bir şekilde 1989’da Bulgaristan’dan asimilasyona direndikleri için göç etmek zorunda kalan veya göç eden Türkler ile geçici koruma statüsündeki Suriyeliler aynı kefeye konulmaktadır. Hatice Saka’nın 26 Temmuz 2021 tarihli bir haberinde aynı yanılgıya düşüldüğü görülmektedir. Saka, Bulgaristan’dan gelen Türklere “göçmen” derken Suriyeliler için “mülteci” ifadesini kullanmayı tercih etmiştir. Saka’nın burada hukuki bir yanılgıya düştüğü görülmektedir. Bulgaristan’dan gelen Türkler, Türkiye’nin taraf olduğu ve Anayasa’nın 90’ıncı maddesi uyarınca mevzuatın bir parçası sayılan düzenlemeler çerçevesinde, sadece Avrupa’dan gelenler mülteci olarak kabul edilmektedir. Bu durumda, Bulgaristan, Yunanistan ve Yugoslavya gibi ülkelerden Türkiye’ye gelen insanların tamamı mültecidir . Uluslararası hukuk bakımından mültecilerin sahip olduğu birtakım haklar bulunmaktadır. Mültecilik statüsünü kazanmış olan kişi, bu statüsü ile kendi ülkesinin vatandaşlık haklarından yararlanıncaya kadar devreye giren uluslararası korumadan faydalanabilir. Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ile Irak arasında patlak veren Körfez Savaşı’nın müteakiben Türkiye başka bir göç dalgasıyla karşı karşıya kalmıştır. Göç İdaresi Başkanlığı’nın (GİB’in) verilerine göre 1991 yılında 467.489 Iraklı Türkiye’ye sığınmak zorunda kalmıştır. Bu dönemde Türkiye, mevzuatındaki bir eksikliği gidermek amacıyla harekete geçmiştir. 1994 İltica ve Sığınma Yönetmeliği “sığınmacı” kavramı Türk mevzuatının bir parçası haline gelmiştir. İltica ve Sığınma Yönetmeliği’nin 3’üncü maddesinde yer alan tanımına göre sığınmacı “ırkı, dini, milliyeti, belirli bir toplumsal gruba üyeliği veya siyasi düşünceleri nedeniyle takibata uğrayacağından haklı olarak korktuğu için vatandaşı olduğu ülke dışında bulunan ve vatandaşı olduğu ülkenin himayesinden istifade edemeyen veya korkudan dolayı istifade etmek istemeyen ya da uyruğu yoksa ve önceden ikamet ettiği ülke dışında bulunuyorsa oraya dönmeyen veya korkusundan dolayı dönmek istemeyen yabancıyı” ifade etmek için kullanılan bir tabirdir. Söz konusu yönetmeliğin yürürlükte kaldığı 2014 yılına değin Avrupa’da dışındaki herhangi bir bölgeden Türkiye’ye sığınmak zorunda kalmış olan kimselerin hukuki statüsünü bu yönetmelik belirlemiştir. Uluslararası hukukta ise mülteci statüsünün gereklerine sahip olan fakat bu anlamdaki başvurusuna henüz cevap almayan kişiler sığınmacı olarak nitelendirilmektedir. Sığınmacılık, kişinin iltica başvurusu cevaplanıncaya kadar geçen süreyi ifade etmek için tercih edilen bir ifadedir. Sığınmacı terimi genellikle, mülteci statüsü almaya yönelik başvurularının hükümet ya da Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (BMMYK) tarafından karara bağlanmasını bekleyen kişiler için kullanılır. Sığınmacılığın literatürde geçici bir statü olduğu söylenebilir. Sığınmacıların da bir takım temek hakları bulunmaktadır. Mesela sığınmacılar geldikleri ülkeye geri gönderilemez, temel insan haklarından faydalanır ve asgari hizmetlere erişebilmelidir. Şekil-1: Türkiye’deki Suriye asılların illere göre dağılımı. Koyu renkli olan iller Suriyelilerin en çok ikamet ettiği bölgelerdir. Kaynak: https://en.wikipedia.org/wiki/Syrians_in_Turkey (Erişim Tarihi: 27/09/2022). Suriye’de savaşın patlak verdiği 2011’den İltica ve Sığınma Yönetmeliği’nin yürürlükten kaldırıldığı döneme değin Suriyelilerin statüsünün ne olduğu sorusu akıllara gelebilir. Türkiye sınırına gelen Suriyeliler sınırda bekletilmemiş, Yönetmelik’in 8. maddesi gereği Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti, ülkelerindeki iç karışıklık ve iç savaştan kaçarak sığınma amacıyla sınıra gelen tüm Suriyelilere dair açık kapı politikası uygulanacağı kararını almış, alınan bu karar doğrultusunda sığınma amaçlı sınıra gelen tüm Suriyeliler sınırdan içeri alınmıştır. Kısacası bu Yönetmeliği’n yürürlükte olduğu süre boyunca Türkiye’ye gelmiş Suriyelerin sığınmacı olarak nitelendirilmesi gerekmektedir. Geçici koruma statüsü, en azından 2011-2014 yılları arasında Türk mevzuatının bir parçası değildir. Ancak zaman içerisinde Türkiye’ye yönelen Suriyeli sayısında görülen hızlı artış, 1994 tarihli Yönetmeliğin yetersiz kalmasına zemin hazırlamıştır. Bu nedenle yeni bir mevzua hazırlanmış ve Türkiye’deki yabancıların daha sağlıklı bir şekilde kayıt altına alınabilmesi için yeni bir idare kurulmuştur. III. Göç İdaresi Başkanlığı’nın Kuruluşu ve Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun Yürürlüğe Girmesi İçişleri Bakanlığı tarafından hazırlanan ve 25 Mart 2005 tarihinde Bakanlar Kurulu tarafından kabul edilen “İltica ve Göç Alanındaki Avrupa Birliği Müktesebatının Üstlenilmesine İlişkin Türkiye Ulusal Eylem Planı” kapsamında, Türkiye’nin iltica ve göç mevzuatı ve sisteminin Avrupa Birliği (AB) müktesebatı ile uyumlu hale getirilebilmesi amacıyla yürürlüğe konulması gereken yasal düzenlemeler, idari yapılanma ve fiziki altyapının tamamlanması için gerekli yatırımlar ile alınması gereken tedbirlere yer verilmiştir. Söz konusu eylem planı içerisinde yer alan mevzuat düzenlemeleri ve gerekli idari mercilerin kurulması süreci, özellikle Suriye’deki iç savaşın patlak vermesiyle birlikte hızlanmıştır. Göç İdaresi Başkanlığı, 04/04/2013 tarihli ve 28615 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK) ile Genel Müdürlük statüsünde kurulmuş olup ilgili Kanunun 103'üncü maddesi ile Genel Müdürlüğün kuruluşu düzenlenmiştir. 2013’ten itibaren Türkiye’ye gelen veya sığınmak zorunda kalan yabancıların hukuki statüsü Anayasa ile Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası antlaşmaların ve sözleşmelerin yanı sıra YUKK tarafından da belirlenmektedir. Son yıllarda YUKK’un yanı sıra birçok idari düzenleme de mevzuattaki yerini almıştır. Bu düzenlemeler arasında en önemli olanı Geçici Koruma Yönetmeliği’dir. Geçici Koruma Yönetmeliği ile birlikte ülkesinden ayrılmaya zorlanmış, ayrıldığı ülkesine geri dönemeyen, acil ve geçici koruma amacıyla kitlesel olarak sınırlarımıza gelen veya sınırlarımızı geçen yabancılardan, YUKK madde 91 çerçevesinde, uluslararası koruma talebi bireysel olarak değerlendirmeye alınamayanlara sağlanabilecek geçici koruma işlemlerinin usul ve esasları, bu kişilerin Türkiye’ye kabulleri, Türkiye’de kalışları, hak ve yükümlülükleri, Türkiye’den çıkışları, bu tür kitlesel hareketlere karşı alınacak tedbirler ile ilgili kuruluşlar arasında işbirliğini düzenlemek amaçlanmıştır. YUKK’a göre uluslararası koruma; mülteci, şartlı mülteci, geçici koruma veya ikincil koruma statülerini ifade etmektedir. Yani Türkiye, temel itibariyle YUKK’ta yer alan bu statüleri tanımakta ve Türkiye’ye gelen veya sığınmak zorunda kalan yabancıların hukuki konumları bu statülere göre belirlenmektedir. YUKK’un 61’inci maddesinde mülteci kavramı şöyle tanımlanmıştır: “Avrupa ülkelerinde meydana gelen olaylar nedeniyle; ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi düşüncelerinden dolayı zulme uğrayacağından haklı sebeplerle korktuğu için vatandaşı olduğu ülkenin dışında bulunan ve bu ülkenin korumasından yararlanamayan ya da söz konusu korku nedeniyle yararlanmak istemeyen yabancıya veya bu tür olaylar sonucu önceden yaşadığı ikamet ülkesinin dışında bulunan, oraya dönemeyen veya söz konusu korku nedeniyle dönmek istemeyen vatansız kişiye statü belirleme işlemleri sonrasında mülteci statüsü verilir” Görüldüğü üzere Türkiye, mülteci kavramına yaklaşımını değiştirmemiştir. YUKK’ta yer alan mülteci tanımı ile Cenevre Sözleşmesi’ndeki mülteci kavramı arasında bir fark bulunmamaktadır. Türkiye, 1967 Protokolü’nü imzalarken dile getirdiği coğrafi çekinceyi YUKK’ta yer alan mülteci kavramı için de muhafaza etmiştir. Fotoğraf-2: Yunanistan’ın Midilli adasında çocuğunu tutan bir düzensiz göçmen (Mülteci olup olmadığı bilinmemektedir). Kaynak: https://www.dailysabah.com/eu-affairs/2019/11/22/turkey-looks-after-refugees-beaten-pushed-back-by-greece (Erişim Tarihi: 27/09/2022). Şartlı mülteci statüsü , Türkiye’nin Cenevre Sözleşmesi’ne (1967 Protokolü’nden sonra) koyduğu coğrafi çekinceden kaynaklanan Türk hukukuna has uluslararası koruma şekillerinden bir tanesidir. Türkiye’nin 1967 Protokolü’nü iç hukukunun bir parçası haline getirirken koyduğu coğrafi çekince, YUKK’ta kendisine yer bulmuş ve kanunun maddelerinden biriyle düzenlenmiştir. Kısacası YUKK’tan önce sığınmacı statüsü Türkiye için ne anlama geliyorsa YUKK’un yürürlüğe girmesinden itibaren geçici koruma statüsü de aynı anlama gelmektedir. Sığınmacı ile geçici koruma altında birey arasında mevzuat yönünden herhangi bir farklılık bulunmamaktadır. Geçici koruma statüsü, YUKK’un 62’inci maddesinde şöyle tanımlanmaktadır: “ Avrupa ülkeleri dışında meydana gelen olaylar sebebiyle; ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi düşüncelerinden dolayı zulme uğrayacağından haklı sebeplerle korktuğu için vatandaşı olduğu ülkenin dışında bulunan ve bu ülkenin korumasından yararlanamayan, ya da söz konusu korku nedeniyle yararlanmak istemeyen yabancıya veya bu tür olaylar sonucu önceden yaşadığı ikamet ülkesinin dışında bulunan, oraya dönemeyen veya söz konusu korku nedeniyle dönmek istemeyen vatansız kişiye statü belirleme işlemleri sonrasında şartlı mülteci statüsü verilir. Üçüncü ülkeye yerleştirilinceye kadar, şartlı mültecinin Türkiye’de kalmasına izin verilir .” YUKK’un 63’üncü maddesinde ikincil koruma statüsünün temel şartları belirtilmektedir. Söz konusu maddeye göre: “Mülteci veya şartlı mülteci olarak nitelendirilemeyen, ancak menşe ülkesine veya ikamet ülkesine geri gönderildiği takdirde; a) Ölüm cezasına mahkûm olacak veya ölüm cezası infaz edilecek, b) İşkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye maruz kalacak, c) Uluslararası veya ülke genelindeki silahlı çatışma durumlarında, ayrım gözetmeyen şiddet hareketleri nedeniyle şahsına yönelik ciddi tehditle karşılaşacak, olması nedeniyle menşe ülkesinin veya ikamet ülkesinin korumasından yararlanamayan veya söz konusu tehdit nedeniyle yararlanmak istemeyen yabancı ya da vatansız kişiye, statü belirleme işlemleri sonrasında ikincil koruma statüsü …” verilmektedir. YUKK’un 91’nci maddesinde ise geçici koruma statüsü şu şekilde belirlenmiştir: “ Ülkesinden ayrılmaya zorlanmış, ayrıldığı ülkeye geri dönemeyen, acil ve geçici koruma bulmak amacıyla kitlesel olarak sınırlarımıza gelen veya sınırlarımızı geçen yabancılara geçici koruma sağlanabilir. ” YUKK’un 91’nci maddesi doğrudan Suriye’deki iç savaş düşünülerek hazırlanmış bir maddedir denilebilir. Çünkü şartlı mülteci statüsü ile geçici koruma arasındaki en temel ayrım, geçici koruma statüsünü kazanabilmek için Türkiye’ye yönelen “kitlesel” bir sığınma talebinden geçmektedir. YUKK’un hazırlandığı ve yürürlüğe girdiği tarih itibariyle, 2014, değerlendirildiği vakit Türkiye’nin komşularından sadece Suriye’den YUKK 91’inci maddeye uygun bir şekilde kitlesel bir yönelim yaşanmıştı. Şartlı mülteci statüsünü elde edebilmek için ise ülkesinden (Avrupa dışında kalan ülkeler) ayrılmak zorunda kalmış bir bireyin bu statüyü elde edebilmek için başvuru yapması gerekmektedir. Belki de yasa koyucu merciler, Suriye’den Türkiye’ye sığınmak zorunda kalan insanların statüsünü uluslararası antlaşmalarda ve sözleşmelerde bulunan diğer statülerden ve koruma türlerinden ayırabilmek için geçici korumayı bir çözüm olarak düşünmüş olabilir. Fotoğraf-3: Van’dan Türkiye’ye geçiş yapan Afganlar. Kaynak: https://medyascope.tv/2021/07/19/afgan-multeci-gercegi-turkiyeye-gelen-120-bin-multecinin-50-bini-afgan/ (Erişim Tarihi: 27/09/2022). Yakın geçmiş, büyük çapta kitlesel göç akımlarının birçok örneğiyle doludur. Kitlesel akımlar söz konusu olduğu zaman devletlerin Cenevre Sözleşmesi’ndeki mülteci statüsünü uygulayabilmeleri pratikte imkansızdır. Çünkü Cenevre Sözleşmesi’ne göre bir bireyin mülteci olabilmesi için öncelikle “bireysel” başvuruda bulunması gerekmektedir. BM Mülteciler Yüksek Komiserliği kitlesel yönelimin/akımın temek özelliklerini şu şekilde sıralamıştır: Uluslararası sınırı geçip varan kayda değer sayıda insan, Varışın hızlı bir süratte gerçekleşmesi, Ev sahibi devletlerin, özellikle acil durum evresinde masrafları karşılama-bu kişileri özümseme veya müdahale etme kapasitelerinin yetersiz oluşu, Var olan bireysel sığınma prosedürlerinin geniş sayıdaki değerlendirmelere uygulanmasının mümkün olmaması. Görüldüğü gibi BM Mülteciler Yüksek Komiserliği de kitlesel bir akın esnasında bireysel prosedürlerin uygulanmasının mümkün olmadığını kabul etmektedir. Zira devletlerin, sayısı yüz binleri ve hatta milyonları bulabilen kitlesel sığınmacıların her biri için bireysel olarak mülteci statüsünün belirlenmesi usulünü işletmesinin devletlerin kurumları ve kaynakları üzerinde büyük bir baskı yaratması söz konusudur. Devletlerin böylesine bir yük ile mücadele etmesinin son derece güç olması, geçici koruma statüsünün bir çözüm yolu olarak belirmesine yardımcı olmuştur. Kitlesel akımların büyüklüğü devletleri zorlasa bile belli bir yerden sonra kitlesel akımla birlikte belli bir ülkeye sığınmış olan her bireyin kayıt altına alınması gerekmektedir. Kısacası geçici koruma, bir acil müdahale aracı şeklinde düşünülmelidir. Geçici korumayı uluslararası koruma statülerinden ayıran en temel fark geçici korumanın kitlesel akın halinde devreye girerek sığınmacılara toplu olarak uygulanabilen, kısa süreli ve olağan dışı bir koruma yolu olmasıdır. Geçici koruma kısa bir zaman zarfı boyunca uygulanması gereken bir tedbirdir. Daha sonra geçici koruma statüsüne sahip bireylerin mülteci olarak kabul edilmesi veya ikincil koruma statüsüne sahip bireyler şeklinde tanınması gerekmektedir. Zira, geçici koruma çerçevesinde devletlerin, geri göndermeme ilkesi dışında sağlayacağı hizmetlerin kapsamı ise mülteci ve tamamlayıcı koruma statülerine kıyasla oldukça dar olabilmektedir. Türkiye’nin Suriyeliler hakkında hâlâ geçici koruma statüsünü ısrarla devam ettirmesinin temel sebebi de burada aranmalıdır. Mülteci, şartlı mülteci, ikincil koruma ve geçici korumanın yanı sıra göçmen ve vatansız kavramları da literatürde yer almaktadır. Göçmen kavramı ise kendi içerisinde üçe ayrılmaktadır: transit göçmen, düzensiz göçmen ve düzenli göçmen. Göçmen kavramının muhtevası hakkında literatürde bir fikir birliğinin bulunmadığı söylenebilir. Üstelik göçmen ve mülteci kelimeleri sık sık birbirinin yerine kullanıldığı için kavram karmaşası artmıştır. Ancak göçmen genellikle daha iyi ekonomik şartlar ve daha iyi bir yaşam tarzı sürebilmek ümidiyle bir yerden başka yere göç ederken; mültecilik statüsü taşımaya aday olan bireyler ise zorunlu birtakım sebeplerden dolayı göç etmek durumunda kalmaktadır. Özellikle Sahraaltı Afrika ülkelerinden Türkiye’ye çalışmak için gelen Afrikalılar, kanunda veya uluslararası sözleşmelerde belirtildiği gibi şartlı mülteciliğin koşullarını taşımıyorlarsa, göçmen olarak nitelendirilebilir. Afrikalı göçmenlerin çoğu ya kendi gelecekleri adına para biriktirebilmek için Türkiye’ye gelmekte ya yeni bir yaşam kurmak istemekte ya da Türkiye’yi başka bir ülkeye göç edebilmek için bir durak olarak kullanmaktadırlar. Transit göçmen, içeriği itibariyle, olumsuz bir çağrışım yapmaktadır. Transit göçmen kavramı aynı zamanda oldukça belirsiz ve siyasi bir kavram olarak ortaya çıkmaktadır. Kısaca, Türkiye’yi bir başka dünya ülkesine, özellikle de Avrupa ülkelerine geçiş için bir basamak olarak gören göçmenler bu kapsamda değerlendirilmektedir.Düzensiz göçmenlerin veya transit göçmenlerin Türkiye’yi bir geçiş noktası olarak kullanması yeni bir olgu değildir. Ancak özellikle Suriye, Irak, İran ve Afganistan’dan Avrupa’ya ulaşmak isteyenlerin sayısında görülen muazzam artış, AB’yi yeni tedbirler almaya ve düzensiz göç konusunda Türkiye ile daha sıkı bir işbirliği yapmaya yöneltmiştir. Nitekim 2016’da Türkiye ile AB arasında imzalanan Geri Kabul Anlaşması bu işbirliğinin en somut halidir. Ancak Geri Kabul Anlaşması’nın çoğu hükmü, Türkiye’nin lehine değildir. Lakin Geri Kabul Anlaşması’nın niteliği ile birlikte düzensiz göç veyahut düzensiz göçmen gibi kavramların detaylı bir şekilde incelenmesi bu yazının kapsamını aşmaktadır. Son olarak Uluslararası Göç Örgütü’ne göre “düzensiz göçmen” terimi, “bir ülkeye giriş kurallarını ihlal eden mülteciler ve ev sahibi ülkede kalma izni bulunmayan diğer kişiler için” kullanılmaktadır. Şimdiye kadar bu yazıda yer alan tüm kavramlar “mülteci, sığınmacı, şartlı mülteci, geçici koruma ya da ikincil koruma altındaki birey, transit göçmen, düzensiz göçmen, göçmen, vatansız” vb. hepsi başlı başına ayrı bir araştırma öznesidir. IV. Kavramların Doğru Kullanılması Neden Önemlidir? Türkiye’nin gündemini özellikle son yıllarda giderek artan bir şekilde ülke dışından gelmiş yabancılar sorunu belirlemektedir. Haziran 2023 seçimleri yaklaştıkça özellikle Suriye’den Türkiye’ye sığınmak zorunda kalmış insanlar etrafında bu tartışmaların daha da yoğunlaşacağı söylenebilir. Mülteci, sığınmacı, geçici koruma statüsü altındaki birey, transit göçmen vb. kavramların yerli yerlinde kullanılması, Türkiye’de yaşamlarını devam ettiren yabancılar üzerinden bir hamasetin günlük siyasi yaşamın bir parçası haline getirilmemesi bakımından mühimdir. Türkiye’de özellikle akademik alanda göç çalışmaları git gide daha da büyük bir önem kazanmaktadır. Ancak buna rağmen akademisyenler tarafından bile göçmen ya da mülteci gibi kavramlar birbirinin yerine kullanılabilmektedir. Daha kavramların bile doğru düzgün kullanılmadığı bir çalışma ve uzmanlık alanında politika üretmek, mevzuat geliştirmek, güncel gelişmelere uygun hareket etmek veya entegrasyon modelleri ortaya atabilmek mümkün müdür? Türkiye’de yaşayan ya da Türkiye’ye sığınan yabancıları siyasi retorik gereği “muhacir” ya da “misafir” şeklinde nitelendirmek, aynı zamanda Türkiye’nin uluslararası hukuktan ve kendi iç mevzuatından kaynaklanan yükümlüklerden kaçınması anlamına gelmektedir. Şu an Türkiye’de yaşayan yabancıların sayısını doğru dürüst bir biçimde hesaplayabilecek bir mekanizma bile bulunmamaktadır. Devlet kurumları arasında bile gerekli koordinasyon sağlanamamış, Türkiye’ye gelen veya sığınmak zorunda kalan yabancıların nasıl sınıflandırılması gerektiğine yönelik bir uzlaşmaya varılamamıştır. Ancak Türkiye’de yaşayan yabancıların misafir ya da muhacir şeklinde tarif edilmesi aynı zamanda birçok sorunun görmezden gelinmesi için bir paravan sağlamaktadır. Oysa yabancıların Türkiye’de ucuz emek gücü olarak kullanılması, özellikle on sekiz yaşın altındaki Suriyeli kadınların dini nikah adı altında erkek sömürüsüne maruz kalması, Türkiye’nin bir devlet olarak sorumluluklarından kaçınması, Türk okullarında eğitime başlayan çocukların görmezden gelinmesi vs. hepsi bu isimlendirme ile oldukça yakından ilgilidir. Suriye’den Türkiye’ye sığınanların nasıl isimlendirilmesi gerektiğine dair Türkiye, AB ve sivil toplum kuruluşları arasında da devam eden bir tartışma söz konusudur. Bu tartışma, AB ile Türkiye arasındaki geri kabul anlaşması bir tarafa bırakılacak olursa eğer, özellikle Suriyelilerin statüsünün ne olması gerektiği sorusunun etrafında dönmektedir. Mesela Uluslararası Af Örgütü, yıllardır Suriyeliler ile ilgili hazırladıkları raporlarda “mülteci” ifadesini kullanmaktadır. Uluslararası Af Örgütü’nün 2015 yılındaki Mülteci Hakları Koordinatörü Volkan Görendağ, Af Örgütü’nün yayınladığı rapor ve açıklamalarda Türkiye’deki bu kavram karmaşasından uzak durarak uluslararası literatürü kullandıklarını belirtmiş ve Hayatta Kalma Mücadelesi’nin 2015’teki – Türkiye’deki Suriye’den Gelen Mülteciler başlıklı raporunda şu not düşülmüştür: “Uluslararası Af Örgütü, tüm Suriyelilerin prima facie (varışta mülteci) olarak uluslararası hukuk uyarınca mülteci korumasına hakları olduğu görüşündedir ve dolayısıyla Türkiye’de bulunan Suriyelileri, Türkiye hukukundaki statülerine bakmaksızın, mülteci olarak adlandırmaktadır.” Suriye’deki kriz patlak verdiği zaman, Türkiye Esad Rejimi’nin çok kısa bir süre içerisinde düşeceği beklentisine kapılmış ve olası sonuçlarını hiç hesaba katmadan açık kapı politikasını uygulamaya başlamıştı. Türkiye’ye sığınmak zorunda kalan Suriyelerin çok kısa bir süre boyunca Türkiye topraklarında kalacakları düşünülmüş ve bu nedenle geçici koruma statüsünün Suriyeliler için en uygun hukuki statü olduğuna karar verilmişti. Türkiye muhaliflerin iktidarı ele geçireceğinden o kadar emindi ki Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın (2012’de kendisi başbakandı) 5 Eylül 2012 tarihinde AK Parti Genel Merkezi’nde yaptığı bir konuşmada “… göreceksiniz ama inşallah biz en kısa zamanda Şam'a gidecek, oradaki kardeşlerimizle muhabbetle kucaklaşacağız. O gün de yakın. İnşallah Selahaddin Eyyubi'nin kabri başında Fatiha okuyacak, Emevi Camisi'nde namazımızı da kılacağız... ” ifadesini kullanmaktan çekinmemişti. Oysaki Suriye’deki çatışmaların seyri Türkiye’nin beklediği doğrultuda ilerlememiş ve Esad Rejimi özellikle Rusya ve İran’ın yardımıyla kendi cephesini sağlamlaştırmıştı. Son birkaç yıldır ise Esad Rejimi’nin kaybettiği birçok bölgeyi özellikle Rusya’nın da yoğun desteğiyle geri kazandığı ortadadır. Uluslararası mülteci hukukuna göre artık Suriyelilerin “geçici koruma statüsünde” olmamaları gerekmektedir. Geçici koruma statüsünün kitlesel akını göğüsleyen ülke bakımından da geçici bir çözüm olduğuna yukarıda değinilmiştir. Suriye’deki çatışmalar neredeyse on ikinci yılına girecektir. Türkiye, illaki AB’nin ya da sivil toplum kuruluşlarının tavsiyelerine sonuna kadar uymak zorunda değildir. Ancak ortada bir gerçek bulunmaktadır ki geçici koruma statüsü somut durumla uyumlu değildir. Bu noktada Türkiye’nin alması gereken ciddi tedbirler vardır. Geçmişteki hataları tekrarlamamak adına açık kapı politikasının tamamen terk edilmesi gerekmektedir. Açık kapı politikasını kitlesel akımlarla birlikte değerlendirmek gerekmektedir. İnsan hareketliliğinin bu denli yoğun olması, hem kişiler özelinde insan hakları ihlallerine yol açabileceği gibi hem de hedef ülke için güvenlik sorunlarına zemin hazırlayabilmektedir. İnsan hakları ihlallerini engellemek ve ulusal düzeydeki güvenlik sorunlarını doğru bir şekilde yönetmek ve politika geliştirmek önemlidir. 2011 yılında Suriye’de gerçekleşmeye başlayan şiddet olaylarından kaynaklanan kitlesel göç hareketi Türkiye’nin açık kapı politikası uygulamasından kaynaklı bir güvenlik meselesine dönüşmüştür. Gelen kişilerin sayıca fazla olmasından kaynaklı kamp ve geçici barınma merkezilerinin ihtiyaçları karşılayamaması, kişilerin kamplar dışında yaşamasını beraberinde getirmiştir. Şiddet olaylarının sonlanması ile geri dönüşler için yapılan değerlendirmeler öngörülmeyen bir şekilde artmıştır. Türkiye için kitlesel göç deneyimi bir güvenlik meselesi oluşturduğu gibi toplumda nefret söylemini arttırmış, göçün ilk yıllarında gördüğümüz hoşgörü ortamını da ortadan kaldırmıştır. Burada bahsedilen güvenlik sorunu meselesi açık kapı politikasından kaynaklı bir şekilde sınırları ihlal eden ve terör örgütlerine mensup kişilere/topluluklara ilişkindir. Türkiye’deki yabancıların önemli bir kısmı, en azından Suriyelilerin önemli bir kısmı, toplumsal yaşama katılmakta, çalışmakta veya Türk okullarında eğitim görmektedir. Bir şekilde yetkili idareler tarafından kayıt altına alınmış, kendi geçimini sağlayabilen ve çocuklarının Türkiye’de eğitim almasını isteyen, kısacası Türkiye’de kendilerine bir yaşam kurabilmiş Suriyelilerin veya diğer yabancıların “geçici koruma statüsü” ne tabi olmaya devam etmeleri anlamlı değildir. Üstelik geçici koruma statüsünün bu statüye tabi olan her sığınmacıya adil bir şekilde tatbik edilemediğini de belirtmek gerekmektedir.11 yılı aşkın süredir yaşanan bu durum, Suriyelilere tanınan geçici koruma statüsünün geçiciliğinin fiilen sona erdiğinin açık bir göstergesidir. Türkiye’nin artık mülteci, düzenli ve düzensiz göçmen, ikincil koruma veya geçici koruma statülerine sahip bireyler hakkında esaslı bir politika değişikliğine gitmesi gerektiği düşünülmektedir. Türkiye’de yaşam kurmuş ve kalmak isteyen Suriyelilere yönelik uyum politikalarının ciddi ciddi ele alınması gereken dönem çoktan gelmiştir. Bu politikanın sağlıklı bir temel oturtulabilmesi için ise Suriyeliler için kullanılan muhacir veya misafir gibi kelimelerin bir tarafa bırakılması önemlidir. Kavramların doğru bir biçimde kullanılması, hizmet ve hakların kullanılabilmesi hususunda da büyük öneme sahiptir. Mülteci statüsü özel bir gruba tanınmaktadır. Tanınmış olan haklar da göz önünde bulundurulduğunda göçmen ve sığınmacı kavramlarından farklıdır. Hepsi bir başlıkta toplanacak ve adlandırılacak olursa korunma haklarına ve sağlanan desteklere zarar verebileceği düşünülmelidir. Örneğin iş piyasasına erişim konusunda, daha doğrusu mülteci ve sığınmacıların istihdamı konusunda, YUKK’ta özel düzenlemeler yer almaktadır. Bu kanun kapsamında, uluslararası koruma altına alınmış mülteci ve ikincil koruma statüsüne sahip kişilerin, statülerinin belirlendiği andan itibaren bağımlı veya bağımsız olarak çalışabilecekleri düzenlenmiştir. Bu kişilerin sahip oldukları kimlik belgelerinin aynı zamanda çalışma izni belgesi de sayılacağı kabul edilmiştir. Ancak belli durumlarda bu kişilerin iş piyasasına erişimleri yer, zaman ve sektörel anlamda kısıtlanabilmektedir. Bu kısıtlama, Türkiye’de üç yıl ikamet eden veya Türk vatandaşıyla evli olan ya da Türk vatandaşı çocuğu olan mülteci ve ikincil koruma statüsü sahiplerine uygulanmamaktadır. Uluslararası koruma kapsamına alınanlar ile şartlı mülteciler ise, koruma başvurusu tarihinden itibaren 6 ay sonra çalışma izni başvurusunda bulunabilmektedirler. Şartlı mülteciliğe başvuran biri, şartlı mülteci statüsünde bulunanlar ve vatansız kişi statüsünde yer alanlar, çalışma izni almak için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na (2018 yılından itibaren Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı) başvuru yapmak zorundadırlar. Geçici koruma statüsüne sahip olanların çalışma hakları genel anlamda, Geçici Koruma Yönetmeliği’nde düzenlenmiştir. Bu statüde olanların çalışabilmeleri için Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’ndan izin almaları gerekmektedir. Görüldüğü gibi sadece çalışma hakkının kullanılmasında bile kavramların ne kadar önemli olduğu aşikardır. V. Sonuç Uluslararası hukuk literatürüne ait çeşitli kavramların doğru kullanılması, Türkiye’ye yönelik kitlesel/bireysel akımların anlaşılabilmesi için son derece mühimdir. Türkiye’de yaşayan ya da Türkiye’ye yaşayan yabancılar, önümüzdeki yıllarda en büyük toplumsal meselelerden biri olmayı sürdürecektir. İyi yönetilen göçler, hem insanların çıktığı ve vardığı ülkeler açısından hem de göçmenler ve aileleri için çok büyük yararlar sağlayabilir. Değişen koşullara bağlı olarak yabancıların bir kısmı geldikleri ülkeye veya üçüncü bir ülkeye yerleşebilir ve/veya geri dönebilirler. Ancak önemli bir kısmının Türkiye’de kalmaya devam edeceği söylenebilir. Misafir ya da muhacir retoriğinin kullanılması, özellikle Türk kamuoyunda yabancıların geleceğine ilişkin çeşitli alternatiflerin görmezden gelinmesine ya da küçümsenmesine zemin hazırlamaktadır. Ancak söz konusu nüfusun önemli bir kısmı Türkiye’de kalacaksa eğer hukuki statülerinin tam anlamıyla belirlenmesi, uyum politikalarının hayata geçirilmesi bakımından oldukça önemlidir. Zira, özellikle Suriyeliler söz konusu olduğunda, geçici koruma statüsü artık Türkiye’nin gerçekleriyle uyuşmamaktadır. Türkiye’nin düzensiz göçmenler/mülteciler ve/veya şartlı mülteciler hakkında acil bir eylem planı hazırlayabilmesi için öncelikle kavram karmaşasının ortadan kalkması gerektiği düşünülmektedir. Kurumsal Not : KAPDEM'de yayınlanan yazı ve çalışmalar KAPDEM'in kurumsal görüşünü yansıtmaz, tüm yasal sorumluluk yazarlara aittir. Kaynakça Ahmet Hamdi Topal, “Geçici Koruma Yönetmeliği ve Türkiye’deki Suriyelilerin Hukuki Statüsü”, İstanbul Medipol Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi , C. 2, S. 1, Bahar 2015, s. 5-22. Ali Kemal Nurdoğan Mustafa Öztürk, “Geçici Koruma Statüsü ile Türkiye’de Bulunan Suriyelilerin Vatandaşlık Hakkı”, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi , C. 23, S. 3, 2018, s. 1163-1172. Aysel Çelikel, Yabancılar Hukuku , Beta Yayınları, İstanbul, 2015. Bekir Parlak Ali Utku Şahin, “Türkiye İltica Ve Göç Mevzuatının Coğrafi Kısıtlama Uygulaması Yönünden Analizi”, Tesam Akademi Dergisi , 2015, C.2, S.2, s. 65-79. Bilge Ece Toktaş Abdülkadir Tok, “Ulusal ve Uluslararası Hukuka Göre Türkiye’deki Suriyelilerin Hukuki Durumu”, İnsamer, Ağustos 2022, https://www.insamer.com/tr/ulusal-ve-uluslararasi-hukuka-gore-turkiyedeki-suriyelilerin-hukuki-statusu.html. Bülent Çiçekli, Yabancılar ve Mülteci Hukuku , 5. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2014. Cenevre Sözleşmesi, https://www.multeci.org.tr/wp-content/uploads/2016/12/1951-Cenevre-Sozlesmesi-1.pdf . Deniz Öcal, Ulusal Göç Mevzuatı Bağlamında Suriyelilere Yönelik Eğitim Ve İstihdam Politikalarına İlişkin Bir Değerlendirme, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Yönetimi Anabilim Dalı, Karaman, 2021. Elif Dalboy, Türk Yabancılar Hukukunda Geçici Koruma Statüsü Sahibi Yabancıların Çalışma Hakları, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Özel Hukuk Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2020. Emine Ay, Avrupa Birliği’nin Ortak Göç ve Mülteci Politikası: Suriye İç Savaşı Örneği, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Uluslararası İlişkiler Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya, 2019. Fahrettin Tepealtı, “Avrupa Birliği’ne Yönelik Türkiye Geçişli (Transit) Göç Hareketleri Ve Türkiye’nin Düzensiz Göçle Mücadelesi, Doğu Coğrafya Dergisi , Haziran-2019, Yıl 24, S. 41, s. 125-140. Göç İdaresi Başkanlığı, https://www.goc.gov.tr/. Hatice Saka, “Suriyelilerden sonra sıra kime gelecek?”, Yeni Şafak, 26 Temmuz 2021, https://www.yenisafak.com/gundem/suriyelilerden-sonra-sira-kime-gelecek-3664268 . Hüseyin Aydın, “Afrika’dan Günümüz Türkiyesine Göç Hareketleri”, Afrika Araştırmacıları Derneği, 2017, https://afam.org.tr/afrikadan-gunumuz-turkiyesine-goc-hareketleri/. Meltem Ece Oba, Türk Hukukunda Geçici Koruma Rejimi, Koç Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Özel Hukuk Tezli Yüksek Lisans Programı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2018. Mithat Büyükhan, Uluslararası ve Ulusal Mevzuata Göre Türkiye’deki Suriyelilerin Hukuki Statüsü, Research Studies Anatolia Journal , C. 4, S. 2, 2021, s. 76-90. Nilay Vardar, “Mülteci, Göçmen, Sığınmacı Arasındaki Farklar?”, Bianet, 08 Eylül 2015, https://m.bianet.org/bianet/toplum/167434-multeci-gocmen-siginmaci-arasindaki-farklar . Sibel Yılmaz, Kitlesel Akın (Sığınma) Durumunda Geçici Koruma Rejimi ve Asgari Muamele Standardı, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Hukuku Anabilim Dalı Anayasa Hukuku Bilim Dalı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bursa, 2015. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.2709.pdf . Türkiye’ye İltica Eden veya Başka Bir Ülkeye İltica Etmek Üzere Türkiye’den İkamet İzni Talep Eden Münferit Yabancılar ile Topluca Sığınma Amacıyla Sınırlarımıza Gelen Yabancılara ve Olabilecek Nüfus Hareketlerine Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik (İltica ve Sığınma Yönetmeliği), https://www.multeci.org.tr/wp-content/uploads/2016/12/1994-Yonetmeligi.pdf . Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.6458.pdf . https://help.unhcr.org/turkiye/tr
Bu makalede, Stanislaw Lem’in hayatı ve eserleri üzerinden bir tahlil yapılmaktadır. Yazının amacı Lem’in tüm eserlerini teker teker tanıtmak ya da Lem reklamı yapmak değildir. Ancak edebiyatın, özellikle bilim kurgunun, bir itiraz ve başkaldırı mekanizması olarak yerini ve önemini kavrayabilmek bu yazının asıl hedefidir. Lem’in seçilmesinin nedeniyse hayatı boyunca itiraz ettiği ama açıkça eleştirilerini dile getiremediği her hususu bilim kurgu türünü kullanarak çok zekice işleyebilmiştir. Lem’in hayal gücü muazzam derecede geniştir. Birçok farklı bilim dalına duyduğu ilgi, onlarca eseri kaleme almasına yardım etmiştir. Siyaset, siyaset felsefesi, ahlak ve etik ile ilgili insanlara yönelttiği sorular oldukça düşündürücüdür. Lem’in sorduğu sorular hâlâ güncelliğini kaybetmemiştir. Bu makale iki bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde, edebiyatın aynı zamanda bir siyasi propaganda aracı olarak Türkiye’deki bilinirliğine değinilmiştir. Bir edebi tür olarak bilim kurgunun düşüncelerin ifade edilebilmesi için nasıl bir araç haline getirildiği kısaca analiz edilmiştir. İkinci bölümde ise Lem’in yaşamıyla birlikte çeşitli eserleri ele alınmıştır. Çünkü Lem’in yaşamına ait bazı biyografik bilgilere hâkim olmadan eserleri aracılığıyla hangi hususları eleştirdiğini keşfetmek mümkün değildir. Lem’in Aden, Gelecekbilim Kongresi ve Dünyada Barış isimli eserlerinden pasajlara yer verilmiş olup belli bir çerçeve içerisinde bu eleştirilerin hangi siyasi ve yönetimsel meselelere karşılık geldiği ele alınmıştır . Gerçeğin Ta Kendisi Olarak Bilim Kurgu: Stanislaw Lem Ne Demeye Çalışıyordu? I. Bölüm: Bir Propaganda Aracı Olarak Edebiyat ve Bilim Kurgu Edebiyat ile diğer sosyal bilimler arasındaki bağ genellikle görmezden gelinmektedir. Edebiyatın daha çok insanların ruhlarına, duygularına hitap etmesi gereken bir sanat olduğuna yönelik yaygın kanı aynı zamanda edebiyatın temel fonksiyonlarından birisinin ihmal edildiğini göstermektedir. Edebiyat çok kuvvetli bir propaganda aracıdır. Edebiyat toplumu şekillendirebilmek, sosyal sorunları anlatabilmek, kalabalıkların her gün yaşadığı ıstırabı somut şekilde gösterebilmek için çok kullanışlı bir makinedir. Üstelik sıkıntılar, ıstıraplar, doğal afetler, toplumu sarsan vakalar yetkin bir kalem tarafından şekillendirilmeye, baskı altındaki bir toplumun fikirleri can bulmaya başladığında edebiyatın tarihi şekillendirdiği de görülebilir. Gerek Türk siyasetinde gerekse Türk edebiyatının tarihi seyri içerisinde yazar kimliği ile siyasetçi kimliğinin çok sık iç içe geçtiği de bilinmektedir. Türk-Osmanlı modernleşmesi, edebiyat ile siyasetin ya da yönetim bilimlerinin nasıl iç içe geçtiğini gösteren son derece önemli bir örnektir. Örneğin, Tercüman-ı Ahval gazetesiyle Türk fikir ve edebiyat hayatında yepyeni bir ufuk açmıştır. Tercümân-ı Ahvâl esasen çok bilindik bir örnektir. Gazetelerin toplum üzerindeki dönüştürücü etkisi zaten herkesin malumudur. Namık Kemâl’in şiirleri, piyesleri, romanları aracılığıyla Osmanlı İmparatorluğu’nun Müslüman tebaası vatanseverlik duygusuyla tanışmıştır. Geleneksel Osmanlı dünyasında vatan; doğum yeri veya ikamet edilen yer anlamına gelmektedir. Vatan kelimesinin ulusal bir içeriğe sahip olması için XIX. yüzyılın ikinci yarısını beklemek gerekmiştir. Aslında Namık Kemal’in Vatan yahut Silistre piyesinden çok daha önce Türk aydınları içerisinde toplumu şekillendirmek ve dönüştürmek için edebiyata sarılanlar olmuştur. Mesela, Ahmet Hamdi Tanpınar, Münif Paşa’nın Muhaverat-ı Hikemiye isimli çalışmasında vatan ve vatanseverliğe dair Namık Kemal’in fikirlerine benzeyen görüşlerin yer aldığını belirtmiştir. Türk okuyucusu özellikle gazeteler, şiirler, piyesler, denemeler aracılığıyla edebiyatın toplumu değiştirme ve dönüştürme gücüne aşinadır. Ancak bilim kurgu aracılığıyla bir sistemi eleştirmek, totaliter rejimlere baş kaldırabilmek, ahlaki ve etik bir arayış içine girmek ayrı bir maharet gerektirmektedir. Bilim kurgu edebiyat denilince insanların zihninde şekillenen sahneler üç aşağı beş yukarı aynıdır. Büyülerin havada uçuşması, asaları kırılan büyücüler, ejderhaları terbiye etmeye çalışan insanlar vs. aslında bilim kurgu edebiyatının çok küçük bir kısmını oluşturmaktadır. Bilim kurgu edebiyatının ortaya çıkmasının çok farklı sebepleri bulunmaktadır. Ancak bu edebi türün ortaya çıkmasının en önemli sebeplerinden biri; açık bir şekilde sistem eleştirisi yapamayan ve karşı çıktıkları her olgunun yanı sıra asıl meseleyi topluma anlatmak isteyen insanların gerçekliği alt üst ederek yapmalarıdır. Kısacası sansür, baskı, işkence, cezalandırma vb. birçok müeyyide ve psikolojik eziyetten kaçabilmek için gerçeğin altüst edilmesi gerekmektedir. Düşüncelerini, eleştirilerini, hislerini ve inandığı değerleri tamamen başka bir boyuta taşımak, bizimkiyle ilgisi olmayan bir evrende kafasının içindekilere can verebilmek yazarın temel önceliğidir. Bu noktadan bakılacak olursa aslında gerçeklik ile hayal gücü arasındaki bağ sonsuzdur. Çünkü yazar kendi gerçekliğini herhangi bir sebeple anlatamadığı veya anlatmayı tercih etmediği için okuyucuyu bu gerçeklikle tanışacağı yeni bir evrene sürükler. Bu sebepten ötürü bilim kurgu, siyasetin, sosyolojinin, iktisadın, uluslararası ilişkilerin ve hatta tarihinde bir parçasıdır. Bir kişi Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin (SSCB’nin) bir vatandaşı olarak devlet güdümlü komünist bir sistemi, bu sistemdeki bürokratik çürümüşlüğü, toplumsal refahın sadece parti üyelerinde toplanmasını eleştiremeyebilir. Ancak bilim kurgu edebiyatının en önemli temsilcilerinden biri yazdığı onlarca eserle tarihin gördüğü en dahiyane muhalefet yöntemini geliştirmişti: Stanislaw Lem. Fotoğraf -1: Stanislaw Lem Kaynak: https://culture.pl/en/artist/stanislaw-lem (Erişim Tarihi:10/09/2022). II. Bölüm: Stanislaw Lem’in Hayatı ve Düşüncelerine Dair Genel Bir Değerlendirme Stanislaw Lem, kendi çağındaki birçok düşünürden ve bilim kurgu yazarından farklı bir evrene sahiptir. Lem’in hayatını bilmek, onun yazdığı eserlerin muhtevasını anlayabilmek adına son derece mühimdir. Lem’i sadece bir yazar olarak değerlendirmek hata olur. Lem, vatandaşı olduğu SSCB’deki rejimin yıkılmasını isteyen, Sovyetler’deki bürokrasinin çürümüşlüğünü gören, bilimin kusursuz olmadığını söyleyen, insanlığı kendisini evrenin merkezine koymakla suçlayan bir düşünürdür. Lem ayrıca son derece üretken bir yazardır. Onlarca eseri kaleme alan Lem, neredeyse her bir kitabında yarattığı alternatif bir evrende eleştirilerini sistematik bir şekilde dile getirmeyi başarmıştır. Lem’in yaşamı, belki de neden kendi siyasi, ahlaki, etik ve felsefi düşüncelerini farklı bir gerçeklik aracılığıyla ifade etmeye çabaladığını en açık biçimde göstermektedir. Lem, 12 Eylül 1921’de Lvov, Polonya’da (Bugün Ukrayna’nın sınırları içerisindedir), varlıklı bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Sovyetlerin Polonya’yı işgal etmesi üzerine tıp eğitimine ara veren Lem, Yahudi kökenleri nedeniyle İkinci Dünya Savaşı boyunca sahte bir kimlikle yaşamak zorunda kaldı. Lem’in çok genç bir yaşta saklanmayı öğrenmek zorunda kaldığı aşikardır. Nitekim hayatının geri kalan yıllarında ise kendi düşüncelerinin Sovyetler’deki bürokratik-totaliter rejimin kurbanı olmaması adına elinden gelen çabayı göstermiştir. Bu sebeple, birçok eserini maalesef SSCB’den başka ülkelerde yayınlamak zorunda kalmıştır. Lem için bilim kurgu son derece önemlidir ve bir edebi tür olarak kendine has standartları olmalıdır. Lem, Amerikan bilimkurgu edebiyatını -özellikle de Harlan Ellison'ın eserlerini- hiç önemsememişti; onun kötü düşünülmüş, kötü yazılmış ve yeni edebi formlar bulmaktan daha çok para kazanmaya odaklanmış olduğunu belirtiyordu. Lem, bilim kurgunun metalaştırılmasına karşı çıkmıştır. Kendi içinde yaşadığı toplum ve rejim yüzünden düşüncelerini ve kurgularını ifade edebilmenin biricik yolu olarak bilim kurguyu gördüğü için son derece hassastır. Lem, bilim kurgu ile siyasal düşünce arasında mükemmel bir uyum yakalamıştır. Çünkü siyasal düşünce, aslında genel olarak düşüncenin kendisi için de geçerlidir, hayali bir sıçramayı da içinde barındırır. Marcuse’a göre hayal gücü geleceği uzanan bir köprüdür. Bu noktada siyasal düşünce içinde farklı bir şey söylenemeyeceği açıktır. Lem siyasete, yönetime, bilime ve iktisada dair unsurlarla hayal gücünü birleştirmiş ve geleceğe uzanan bir köprü kurmuştur. Hem bilim kurgunun hem de siyaset ve yönetim bilimlerinin doğası gereği Lem bu köprüyü kurarken kendi geçmişini ve bugününü geleceğe götürmek zorunda kalmıştır. Çünkü eleştirdiği tüm yapısal unsurlara yer verebilmesinin biricik yöntemi budur. Üstelik Lem, bilim kurgunun kurucu babalarından biri olarak kabul edilmektedir. Ursula L. Guin ve Philip K. Dick ile birlikte bilim kurgunun ciddiye alınmasını sağlayan yazarlar arasında gösterilmektedir. Ursula L. Guin ve Lem’in eserlerinde farklı toplumsal tahayyüllere yer verilmesi, yerginin ve politik eleştirinin son derece belirgin olması bilim kurguyu farklı bir noktaya taşımıştır. Lem’in kitaplarının çoğunda montaj hattını ve kitlesel üretimi eleştirdiği görülmektedir. Lem’in eleştirileri iktisadi düzene ya da üretim şekillerine yönelik değildir. Lem temel itibariyle her işi en küçük parçalarına kadar ayırmak, insanların sadece bir işte uzmanlaşmasını sağlamak, her bir dakikayı verimli geçirebilmek adına bilimin şaşmaz bir rehber kabul edilmesine karşı çıkmaktadır. Çünkü bu sürecin sonunda insanın mankurtlaştığı ya da makineleştiğini gözlemlemiştir. Lem’in doğrudan eleştirdiği sistem Frederick Taylor’un ortaya attığı ve XX. yüzyılın şekillenmesinde önemli bir yeri olan bilimsel yönetim modelidir. Lem, Aden isimli eserinde, bilimsel yönetim modelinin zannedildiği kadar “bilimsel” olamayabileceğini, belli bir noktadan sonra söz konusu modelin gerçeklikle bağının kesilebileceğini çarpıcı bir biçimde anlatmıştır. Üstelik Lem’in eserlerinin neredeyse tamamı bu şekilde örneklerle doludur. Aslında Lem bu düşünceyi eleştirirken sadece bilimsel yönetimi eleştirmekle kalmaz aynı zamanda SSCB’nin uygulamalarını da eleştirmektedir. Lem, Aden’de çok ilginç bir fabrikanın varlığını anlatmıştır. Fabrikalarda üretilen ürünler, insanların ya da herhangi bir zeki canlının kullanabileceği tarzda ürünler değildir. Bu fabrikalarda üretilen “şeyler” zeki dünya dışı canlılardır. Ancak üretim esnasında ortaya çıkan bir teknik aksaklık ya da zeki canlıların istenilen fiziki ve zihinsel özellikleri taşımaması, bu canlıların itlafıyla sonuçlanmıştır. Kısacası fabrika, tarımda ya da imalat sektöründe çalıştırılmak üzere canlı üretmektedir. Bu canlıların işe yaramayan kısımları ise itlaf edilmektedir. Aslında Lem’in kullandığı bu tema, oldukça tanıdıktır. İnsanların itlaf edildiği toplama kamplarının bu fabrikalardan farklı olduğu söylenebilir mi? İnsanlık, bu acı tecrübeyi daha önceden yaşamış olmasına rağmen pek ders almış gibi görünmemektedir. Bu üretim, montaj hattı teknolojisi kullanılarak yapılmaktadır. Lem, fabrikayı ele aldığı satırlar boyunca, üretim sürecinin ne kadar gayriinsani olduğunu anlatmak istemiştir. Nitekim montaj hattı son derece eleştirilen bir metot haline gelmiştir. Montaj hattı aynı zamanda, işçiler üzerinde azami kontrol kurulmasına izin veren gayri insani bir teknolojidir. Montaj hattının, rasyonelleşmenin ve bürokratikleşmenin demir kafesinin vardığı son nokta kesinlikle toplama kamplarıdır. Lem’in birçok eserinde ele aldığı ve şiddetle eleştirdiği “canlı itlaf fabrikaları” ile toplama kampları arasında neredeyse fark yok gibidir. Nitekim toplama kamplarının çalışma prensiplerini anlatan “…modern fabrika sisteminin sıradan bir uzantısıydı; meta üretmek yerine, hammaddesi insan, çıktısı ölüm olan bir fabrikaydı…. Mühendisler krematoryumu, yöneticilerse neşe ve verimlilikle çalışan bir bürokratik sistemi tasarlamıştı…” bu ifadeler, Lem’in özellikle Aden isimli eserinde çarpıcı bir şekilde işlenmiştir. Aden’deki düzeni anlamaya çalışan insanlar, ölümden başka bir şey göremedikleri bu fabrikalardan sonra konuşamaz hale gelmiştir. Ne yazıktır ki tam 77 yıl önce toplama kampında çalışan neşeli bürokratlar, tasarımlarını öven mühendisler de insanlığın bir gerçeğiydi. Lem, bir daha aynı utanç, rezalet ve yıkım yaşanmasın diye insanlığın bu sapkınlıklarını mümkün olduğunca açık seçik bir şekilde yazmış ve eleştirmiştir. Fotoğraf-2: Aden’in Rusça baskısı. Kaynak: https://stanislaw-lem.fandom.com/wiki/Eden_Russian_AST_2008_(1) (Erişim Tarihi:10/09/2022). Lem’in eserlerinde göze çarpan bir diğer unsur ise toplumu, doğayı, kültürü, ahlakı kısacası canlı ve cansız çevrenin tamamını merkezi bir planlama etrafındaki bir kurguya yerleştirebileceğini düşünen bürokrasinin acımasızca eleştirilmesidir. Nitekim SSCB tercih ettiği model, sadece Lem gibi rejimden zarar gören insanlar tarafından değil, Bukharin gibi dönemin önde gelen sosyalist düşünürleri tarafından da eleştirilmiştir. SSCB, İngiltere ve ABD gibi ülkeleri iktisadi, askeri ve toplumsal yönlerden yakalamak isterken son derece hızlandırılmış bir kalkınma-büyüme programı takip etti. Aşırı zorlanan koşullar içinde, ekonomik büyümenin inanılmaz ölçüdeki hızının kaçınılmaz sorunları ortaya çıktı: Devletin ekonomik rolünün büyük ölçüde artması, karar mekanizmasında aşırı merkezileşme ve nüfusun zor ile coğrafik hareketsizliğe sokulması gibi. Bu durum Lem’in romanlarına nasıl yansımış olabilir? Mesela Lem dünyasının favori karakterlerinden Ijon Tichy, Dünyada Barış isimli romanda, iktisadi büyüme uğruna dünyanın katlandığı sıkıntılardan yakınmaktadır. Sosyalizm, sanayi toplumu aşamasında iken, verimliliğin ön plana çıktığı dünya şartlarında tıkanıp kalmış; uzay yarışlarına katılan bir imparatorluğun insanları, dünya standartlarında ortalama bir hayat seviyesinden bile mahrum kalmışlardır. İnsan düşünmeden edemiyor acaba Ijon Tichy, Lem’in kendisi miydi? Lem’in başka bir kitabına göz atılacak olursa Ijon Tichy’nin belki de Lem olduğu iddia edilebilir. Gelecekbilim Kongresi isimli eser, çok farklı bir gelecek tasavvurunu ortaya koymaktadır. Yalanlarla dolu bir dünyada, ki bu dünyada insanlardan ziyade bürokratlar ve hükümetler yalan söylemektedir, hayatta kalmaya çalışan milyarlarca insan aslında halüsinasyon görmektedir. İnsanlık 2039 yılına ulaştığı vakit, tüm insanlar barış içerisinde, huzurla, son derece iyi yaşam standartlarına sahip bir yaşam sürmektedirler. Peki gerçekten de durum öyle midir? Aslında nüfusu neredeyse 50 milyara ulaşmış bir dünyada insanlara sunulacak hiçbir şey kalmamıştır. Son sülün bu dünyayı terk edeli 25 yıl olmuştur. Sefalet, acı, yıkım, çevre felaketleri vs. anlaşılmasın, insanlık halüsinasyon görmeye devam etsin diye kimyasal maddelerin kitlesel bir üretimi ve tüketimi söz konusudur. Lem, bilimin insanları sadece hakikat denilen bir şeye yaklaştırdığını söylemiştir. Gelecekbilim Kongresi ’nde ise bilim, insanlara hiçbir zaman sahip olmadıkları ve olmayacakları bir hakikati bahşetmektedir. Bu kararı alan ve uygulayan insanların neredeyse tamamı, üst düzey bürokratlardır. Peki tüm dünya neden aynı rüyayı, belki de kâbus denilmelidir, görmeye zorlanmaktadır? Cevabı kitabın içindeki bir pasajda bulmak mümkündür: “ Demek istediğim, kimsenin sana kötülük etme niyeti falan yok. Aksine derin bir şefkat duygusu ve en yüce insani gerekçeler için başvuruldu bu kimyasal aldatmacaya… ” Lem’in kaleminden dökülen bu satırlar, sadece Sovyetler’i eleştirmemektedir. Mesela “en yüce insani değerler” ifadesini ele almak gerekirse, temel insan haklarını bir kenarda tutarak, insani değerlerin herkes için aynı olduğundan bahsetmek mümkün değildir. Liberal demokrasilerin en temel insani değerlerden biri olarak gördüğü mülk edinme hakkı, SSCB gibi ülkelerde insanlar arasındaki eşitsizliklerin temel sebebi sayılmaktadır. Bu durumda yapılması gereken nedir? Lem kitaplarında bu sorunun cevabını doğrudan vermemekle birlikte kesinlikten ve ideal düzen arayışından uzak durulması gerektiğini açıkça ima etmektedir. Nitekim ideal düzen arayışının toplumları nereye sürükleyebileceği bilinmektedir. Bilim kurgu, Lem tarafından bir can simidiymişçesine kullanılmıştır. Bilim kurgu, insanlığın bir daha aynı hatalara sürüklenmemesi için bir uyarı sistemidir. Sonuç itibariyle, edebiyat ile sosyal bilimler arasındaki bağ, elbette yazarların toplumsal ve siyasal konumu oldukça önemlidir bu noktada, açıkça görülmektedir. Lem ise bilim kurgu türünün en muazzam örneklerini vermiş bir yazar olarak aynı zamanda bu edebi türün yeni işlevler yüklenmesine de yardımcı olmuştur. Lem’in eserleri siyaset ve yönetim bilimlerinin aynı zamanda edebiyata ne kadar derinden sirayet ettiğini göstermektedir. Elbette, her şeyin siyasetle veya yönetim fikriyle kavranması mümkün değildir. Ancak Lem’in hayatına ve eserlerine bakılacak olursa, çoğu kişisel deneyimin siyasetten ayrı bir şekilde düşünülemeyeceği de açıktır. Lem hayatını kaybettiği 2006 yılına değin yirmiden fazla eseri kaleme almıştı. Belki de kitlelere mesaj vermenin, rejimleri ve sistemleri eleştirebilmenin en farklı yöntemlerinden birini seçmişti. Ancak Lem, bu sayede ölümsüzlüğü de yakalamış oldu. Ayrıca Lem’in bilim kurgu romanlarında internet, sesli kitaplar, uzay çöpleri, tablet vb. birçok yeni teknolojiye veya olası çevre sorunlarına değinmesi takdire şayandır. İnternet ve tablet bizim gündelik hayatımızın bir parçası hâline gelmiştir. Ancak 60’lı yılları tahayyül edersek Lem’in ne kadar çarpıcı bir hayal gücüne sahip olduğunu daha iyi idrak edebiliriz. Kurumsal Not : KAPDEM'de yayınlanan yazı ve çalışmalar KAPDEM'in kurumsal görüşünü yansıtmaz, tüm yasal sorumluluk yazarlara aittir. Kaynakça Celalettin Vatandaş, Türk Ulusçuluğunun Doğuşu, İstanbul, Açılım Kitap, 2004. Didem Ardalı Büyükarman, “Vatan Kavramının Türk Tiyatro Edebiyatındaki Seyriüzerine Bir İnceleme”, A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S. 37, Erzurum, 2008, ss. 127-145. Ertuğrul Aydın, “Edebiyatın Siyasetle Kesişen Noktasında Yazar Ve Şairlerin Tutumları”, Muhafazakâr Düşünce, Yıl: 4,- Sayı: 13-14, Yaz-Güz 2007, ss. 141-146. Funda Özlem Şeran, Reflections of Political Ideologies and Changing Political Systems on Science Fiction Literature: Comparing Utopian and Dystopian Novels, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Uluslararası İlişkiler (İng) Bilim Dalı, İstanbul, 2009. George Ritzer, Toplumun McDonaldlaştırılması, 7. Basım, Ayrıntı Yayınları, İstanbul, 2020. İsmail Özsoy, “Sovyet Sisteminin Çöküşünden Tarihî ve Evrensel Dersler”, Bilig, 2006. Sayı 39: 163-194. Nihat Erdoğan, Perestroyka Ve Sosyalizmin Geleceği-II, Monthly Review, ''Review of the Month'', Vol. 41, Number 11, 1990, ss. 263-280. Stanislaw Lem, Aden , Olgun Töman (çev.), 2. Baskı, İstanbul, Alfa Yayınları, 2021. Stanislaw Lem , Dünyada Barış , Sevil Cerit (çev.), 1. Baskı, İstanbul, Alfa Yayınları, 2020. Stanislaw Lem, Gelecekbilim Kongresi , Ahmet Eliuz (çev.), 1. Basım, İstanbul, Alfa Yayınları, 2020. https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bilim-kurgu-yazari-stanislaw-lem-hayatini-kaybetti-4155778. https://iletisim.com.tr/kitap/aden/8863#Tab2 https://tr.wikipedia.org/wiki/Stanis%C5%82aw_Lem https://youtu.be/3WmUoubAtsA